بىشكّ در پيوستگى زبان فارسى ميانه ( فارسى عهد ساسانى ) و فارسى نوين ( فارسى دورهء اسلامى ) نمىتوان ترديد روا داشت ؛ با اين همه اين دو يكى نيستند .
بزرگترين فرق ميان اين دو زبان ، راه يافتن بسيارى واژههاى عربى است در فارسى نوين ، كه اين زبان را از نظر ادبيّات نيروئى بخشيده و آن را جهانگير كرده است . و اين برترى را در زبان پهلوى نمىتوان يافت .
به راستى كه عربى ، فارسى نوين را توانگر ساخت ، و آن را تواناى پديد آوردن ادبيّاتى شكوفان به ويژه در تهيّهء شعر ساخت . چنان كه شعر فارسى در پايان قرون وسطى به اوج زيبائى و لطف رسيد .
فارسى نوين راهى ديگر پيش گرفت كه قافلهسالار آن ، گروهى مسلمانان ايرانى بودند كه در ادبيّات عرب دست داشتند ؛ و نيز به زبان مادرى خويش بسيار دلبسته بودند . فارسى نوين كه با الفباى عربى نوشته مىشد در سدهء نهم ميلادى در مشرق ايران رونق گرفت ، و در بخارا پايتخت دودمان سامانى گل كرد . » » « 1 » و « 2 »
هامش
( 1 ) « خدمات متقابل اسلام و ايران » ص 94 تا ص 96
( 2 ) محقّق دقيق النّظر و مدقّق حقيق الإصابة و الرّأى ، آية الله فقيد معاصر ، حاج شيخ أبو الحسن شعرانى تغمّده الله برضوانه در مقدّمهء زيبا و نغز و پرمغز خود بر كتاب « نفائس الفنون فى عرائس العيون » علّامهء دهر : شمس الدّين محمّد بن محمود آملى از علماء قرن هشتم هجرىّ و معاصر علّامهء حلّى ( از طبع حروفى اسلاميّه ، ج 1 ، ص 2 تا ص 6 ) در ضمن مطالب خود ، اشارهاى به ادبيّات فارسى نموده كه دريغ است در اينجا ذكر نشود . وى مىگويد :
« . . . بزرگترين زبانها در عصر قديم زبان يونانى است ، و در قرون وسطى زبان عربى .
و هريك از اين دو زبان مدّت هزار سال بيشتر بزرگترين لغت گيتى بودند . براى آنكه