با قوّهء تبليغ و تقرير جلو رفته است . و همين مسئله بوده كه اقوام ترك و مغول با اينكه اعراب را مغلوب ساختند معهذا دين اسلام را قبول نمودند . و در هندوستان كه فقط عبور عرب بدانجا افتاده بود ، اسلام بقدرى ترقّى كرد كه حاليّه زياده از صد كرور مسلم در آنجا وجود دارد ، و دائما هم عدّهء آنها در تزايد است .
اكنون كه هزاران كشيش مسيحى با وسائل لازمه در آنجا به تبليغ مشغول ، و تمام اهالى هم تحت سلطهء حكومت انگليساند ، معذلك معلوم نيست كه در اين امر پيشرفتى نموده باشند .
در چين هم پيشرفت مذهب اسلام قابل ملاحظه است . و از مطالعهء قسمت ديگر كتاب معلوم مىشود كه مذهب اسلام تا چه اندازه در آنجا ترقّى نموده ؛ چنان كه زياده از چهل كرور مسلمان فعلا در چين موجود ، و حال آنكه عرب حمله به چين نبرده و يك وجب از اراضى آنجا را بتصرّف خود در نياورده است . » « 1 » بارى ، در اينجا ديديم گوستاو لوبون اشاعت اسلام را در توحيد محض دانسته بود ، بر خلاف نصارى كه به تثليث قائل بوده ؛ و براى آنكه هيچ عقلى نمىتواند بپذيرد كه سه چيز يك چيز هستند ، فلهذا قبول دين نصارى بر مردم غير قابل قبول است .
[ يكى از مهمترين موارد اختلاف مسلمين با مسيحيان ، مسألهء گناه و عقاب است ]
يكى از موارد اختلاف مسلمين با مسيحيان در اصول عقائد كه بسيار امر مهمّ و غير قابل اغماض است و گوستاو لوبون بدان اشاره ننموده است ، قضيّهء گناه و عقاب و پاداش و روز بازپسين است كه از نقطهء نظر فلسفهء اسلامى با فلسفهء نصارى در دو قطب مقابل هم قرار دارد . و ابدا منطق آنها با عقل سليم در
هامش
( 1 ) « تمدّن اسلام و عرب » طبع دوّم ، ص 152 تا ص 159