حتّى زبان آنها را هم اختيار نمودند ، سبب اصلى آن اين بود كه آنها در مقابل حكّامى كه تا آن وقت زير شكنجهء آنها بودند ، حكّام جديد ( مسلمين ) را عادلتر و منصفتر مشاهده نمودند . به علاوه مذهب ايشان را هم نسبت به مذهبى كه داشتند سادهتر و اقرب به حقيقت يافتند .
اين مطلب از تاريخ ثابت مىشود كه اصلا اشاعت هيچ مذهبى ممكن نيست به زور شمشير صورت گيرد . نصارى وقتى كه اندلس را از دست مسلمين خارج ساختند ؛ آنوقت اين ملّت مغلوب براى مردن حاضر شده ، ولى تبديل مذهب را قبول ننمودند .
واقعا اسلام بجاى اينكه با سر نيزه اشاعت يافته باشد ، بهوسيله تشويق و
هامش
- ميشو [ مىشود ] * * * در تاريخ جنگ صليب مىنويسد : « آيات قرآنى كه براى اشاعت مذهب اجازه مىدهد مسلمان دست به شمشير دراز كند و با خصم شروع به جنگ نمايد ، همان آيات در حملات مذهبى لازمهء همدردى و انصاف را هم تأكيد مىكند . و از روى اين آيات راهب و قسّيس و ملازمين آنها از دادن جزيه معاف مىباشند . و مخصوصا خود آن حضرت پيروان خود را بطور خاصّى از قتل رهبانها منع مىنمود ؛ زيرا كه آنها نماز مىگذارند . وقتى كه عمر بيت المقدّس را فتح نمود ، ابدا به عيسويان صدمه وارد نساخته ؛ بر خلاف عيسويها كه اين شهر را قبضه نمودند با كمال بىرحمى مسلمانان را قتل عامّ كرده ، و يهوديان را در آتش سوزانيدند . » ميشو در كتاب خود موسوم به « سفر مذهبى شرق » مىنويسد : « اين مطلب براى پيروان مسيح فوقالعاده تأسّفآور است كه تساهل مذهبى كه در همهء اقوام جزء قانون مروّت شمرده مىشود ، آن تساهل را مسلمانان به آنها آموختهاند .
آرى ! يكى از كارهاى پسنديده و نيك انسان اينست كه مذهب ديگرى را احترام كند ، و كسى را مجبور به قبول كردن مذهبى نكند . » ( اين حاشيه از خود گوستاو لوبون است . ) * -RobertsonP* * -Charles - QuintP* * * -MichaudP.