شكّى نيست كه اصول مذهب بودا از نظر فلسفى بر اصول مذاهب سامىّ ترجيح دارد . ولى وقتى كه ضرورت پيدا كرد كه آن را مطابق فهم عامّه بنا كنند تغيير كلّى در آن حاصل شد ؛ و بالنّتيجه اين مذهب ترميم شده فرسنگها از اسلام عقب افتاد .
تمدّنى را كه خلفاى اسلام تأسيس نمودند ، گذارش آن همان گذارش تمدّنهاى ديگرى است كه به اختلاف زمان در دنيا پيدا شده . يعنى اين تمدّن هم مانند آنها بوجود آمده و به مرتبهء كمال رسيده ، سپس رو به انحطاط نهاده ؛ تا اينكه اسير فنا و زوال شده و بسائر تمدّنهاى مردهء دنيا ملحق گرديد . ولى تعجّب در اينست كه اصول ديانت اسلام تا اين هنگام محفوظ مانده ، طول زمان و تصاريف ايّام هيچ نتوانسته آن را دستخوش فنا و زوال سازد . بلكه اثر آن در قلوب پيروان خود حاليّه هم به همان قوّت اوّليه باقى مانده ، و انحطاطى كه اكنون در حكومت و اقتدار مذاهب قديمه ديده مىشود ، در اسلام عكس آن موجود است .
حاليّه زياده از دويست كرور مسلم در دنيا وجود دارد . عربستان ، مصر ، شام ، فلسطين ، آسياى صغير ، مذهب شايع تمام اين ممالك تقريبا همان مذهب اسلام است . به علاوه در يك قسمت مهمّ هندوستان ، روسيّه ، چين و تمام قسمتهاى آفريقا كه در شمال خطّ استوا واقع شده ، ميليونها مسلمان موجود است .
[ گوستاو لوبون : أقوام مختلفهء مسلمين در دو چيز با هم اتّفاق دارند : زبان عربى و حجّ ]
تمام اين اقوام مختلفه كه پابند اصول قوانين اسلامند ، در دو چيز با هم اتّفاق دارند :
يكى زبان عربىّ ، ديگر حجّ بيت الله كه مسلمين دنيا را در يك نقطهء معيّن با يكديگر مجتمع مىنمايد .
هر مسلمانى از هر نقطه كه مىخواهد باشد ، لازم است قرآن را در عربىّ