خداوند مىشمرد :
إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً
. « 1 » « هيچ موجود ذىشعورى در آسمانها و زمين نيست مگر آنكه با حال ذلّ و خاكسارى عبوديّت ، در پيشگاه قدس خداوند رحمت آفرين وارد مىشوند . » و چون در معناى عبوديّت تحليل عقلى به عمل آوريم مىبينيم : حقيقت معناى عبوديّت با حذف زوائد طاريهء آن ، در مخلوقات خداوند موجود است .
خداوند كه خلائق را آفريده است ، از جهت تكوين ، به تمام جهات آنها محيط ؛ و آنها از هر جهت در تحت يد تقلّب و تصرّف او هستند بهطورىكه هيچ مالك نفعى و يا ضررى و يا حياتى و يا مرگى و يا بازگشتى ، نه براى خود و نه براى غير خودشان نيستند .
و اين مفاد عبوديّت است كه چون از جهت تكوين ثابت است ، از جهت تشريع نيز مترتّب بر آنست ؛ زيرا عبوديّت تشريعيّه در اينجا تابع عبوديّت تكوينيّه است ، و انفكاك از آن غير معقول است .
وَ قَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ
. « 2 » « و پروردگارت - اى پيامبر - حكم كرده است كه : هيچ موجودى را نپرستيد مگر وى را ! » و همانطوركه از آن طرف ربوبيّت مطلقه است ، از اين طرف هم عبوديّت اطلاق دارد . و آياتى در قرآن كريم بر اين سريان عبوديّت بدون قيد و شرط ، دلالت تامّ دارد ؛ همچون :
ما لَكُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ وَ لا شَفِيعٍ
. « 3 »
هامش
( 1 ) آيه 93 ، از سورهء 19 : مريم
( 2 ) صدر آيه 23 ، از سورهء 17 : الإسراء
( 3 ) قسمتى از آيه 4 ، از سورهء 32 : السّجدة