مىشكنند . در زمان قدرت و دوران پذيرشش ، بهترين مطالب عاليهاى است كه مردم بدان استشهاد مىكنند ؛ و در زمان بعد ، از آن برمىگردند و عدول مىكنند .
همچون جنگ و صلح ميان دو طائفه مىباشد . امروز اين غالب مىشود ، و كوس مجد و اعتلاء خود را بر آسمان بالا مىبرد ؛ فردا آن غالب مىگردد ، و دولت ديرين رقيب را به خاك مذلّت مىنشاند .
بارى ، براى هريك از تعليلات و اسباب مختفيهء نظام كون و جهان هستى ، دورهاى است كه در آن عصر بر انديشهها و افكار حكومت دارد ؛ و غير از آن فرضيّه و تئورى را مغلوب و منكوب مىكند . و تمام صاحبان انديشه و متخصّصان در آن فنّ ، متّفق القول مىشوند كه ابدا از اين فرضيّه ، گريزى نيست . و مردم هم كه در هر زمان تابع همين انديشمندانند ، گمان مىكنند كه اين اكتشاف و رأى جديد ، از حقائق ثابتهاى است كه ابدا زوال نمىپذيرد ، و عقول به بهتر از آن راه ندارد ؛ و مطلبى است ثابت و جاودانى . امّا دير زمانى نمىپايد كه كوكبش غروب مىكند ، و درخشندگيش در زير افق پنهان مىشود ، و دولت و شوكتش فرومىريزد . آنگاه تئورى و فرضيّهء ديگرى به جايش مىنشيند .
آن هم همانند تئورى پيشين ، مدّتى كرّ و فرّ دارد ، و در عرصهء ميدان تاختوتاز ، خود را فريد و وحيد و يكّهتاز مىشمرد ؛ كه ناگهان با شمشير برّان فرضيّه و تئورى ثالث سقوط مىكند و به خاك مىافتد .
[ حكومت دو هزار سالهء فرضيّهء بطلميوس بر عقول منجّمين عالم ]
نظام سكون زمين و حركت افلاك قريب به دو هزار سال « 1 » براى علماء
هامش
( 1 ) - بطلميوس ، پهلوان فرضيّهء حركت افلاك و تداوير ، چنان كه خود در تحرير « مجسطى » مىنويسد ، در سنهء 885 از بختنصّر و سنهء 451 از مرگ اسكندر « مجسطى » را جمع كرده است . و چون زمان رصد اين مورّخه ، در سال 139 ميلادى مىشود ، بنابراين تا حال كه سنهء 1409 هجريّهء قمريّه و 1367 هجريّهء شمسيّه و 1988 ميلادى است ، 1849