محقّق فيض در بيان و شرح اين حديث گويد : « بعد از تصديق به خداوند سبحانه ، در ميان بندگان آنچه عذرشان را در ترك موجبات سعادت كه در آن نجاتشان مىباشد مىبرد ، پيغمبر است .
و آنچه قبل از اين مرحله عذرشان را در ترك معرفت به خدا و تصديقشان به او مىبرد ، عقل است .
و چون در مرحلهء اوّل ، حجّت آنها را به شىء دگرى غير از خدا الزام مىكند - كه سعادتشان باشد - و آنها به الوهيّت حقّ سبحانه اعتقاد داشتهاند فلهذا حجّت را به خدا نسبت داده و حجّة الله آورده ، و نيز لفظ على را براى اين منظور آورده است . و چون در مرحلهء دوّم حجّت آنها را به خود خدا مىرساند و قبل از اين معتقد به الوهيّت او نبودهاند و گاهى حجّت است له آنها و گاهى حجّت است عليه آنها به جهت اختلاف مراتب عقولشان ؛ فلهذا فرموده است : در ميان ايشان و ميان خدا . » آنگاه شرحى را از استادش در معقول : صدر المتألّهين شيرازى طيّب الله مضجعه ، ذكر كرده است كه محصّلش اينست :
مردم يا اهل بصيرتند ، و يا از محجوبين مىباشند . و حجّت بر ايشان يا ظاهرى است و يا باطنى .
امّا براى اهل حجاب ، حجّت ظاهرى كفايت مىكند ، زيرا آنها باطنى ندارند ؛ چشمان دلشان كور است و با ديدهء بصيرت خود چيزى را نمىبينند ؛ قلوبى دارند كه با آن تفقّه و ادراك نمىنمايند .
براى اين دسته از مردم ، حجّت گماشتهشدهء بر ايشان پيغمبر است با معجزاتش ، و اينست حجّت ظاهر .
و امّا اهل بصيرت ، حجّت ظاهرى بر ايشان پيغمبر است و حجّت باطنى آنها عقل است كه از آنچه از پيغمبر استفاده كردهاند ، بدست آوردهاند .
نور ملكوت قرآن از قسمت أنوار الملكوت (فارسى) — صفحة 441
مساهمون: السيد محمد حسين الطهراني
ص٤٤١