ارض را متحرّك دانسته ، و حركت شبانه روزى را به فلك منسوب ندانستهاند .
قسم با جان خود كه آن عقيدت شبههايست كه تحليلش در نهايت دشوارى است ، و قولى است كه رفع و ابطالش در كمال صعوبت است .
مهندسين و علماء هيئت كه اعتماد و استناد ايشان بر خطوط مسّاحيه است ، در نقض آن شبهت و ردّ آن عقيدت ، بسى ناچيز و تهى دست باشند .
هرگز دفع آن شبهه را اقامت برهان و تقرير دليلى نتوانند نمود .
و اين معنى مايهء طعن ايشان نشود ، زيرا كه حركت مرئيّه را چه از ارض دانند و چه از سما شناسند ، در هر حال به صناعت ايشان زيانى نرساند . و اگر دفع شبهت در حيّز امكان آيد و در آن باب ياراى دم زدن باشد ، به افكار و انظار طبيعيّين فلاسفه منوط است . » » « 1 » ابو ريحان در كتاب « تحقيق ما للهند » نيز راجع به مشكل حركت زمين بحث كرده است . « 2 »
[ استخراج جيب ( سينوس ) يك درجه ، از اكتشافات أبو ريحان است ]
« استخراج جيب يك درجه : استخراج جيب ( سينوس ) يك درجه از مسائل عالى رياضى است كه علماى پيش از ابو ريحان به كشف آن توفيق نيافته بودند .
ابو ريحان اوّل كسى است كه آن مسئله را كشف كرده ، و شرح آن را در باب چهارم از مقالهء سوّم « قانون مسعودى » ج 1 ، ص 292 آورده ؛ بدين تفصيل كه ابتداء دوازده مقدّمه يعنى دوازده قضيّهء رياضى را از پيش خود طرح و اثبات كرده و سپس مقصود خود را از آن نتيجه گرفته است .
از معاصران ابو ريحان دو تن از اعاظم علماى رياضى يكى ابو سهل بيژن
هامش
( 1 ) - « نامهء دانشوران ناصرى » ج 1 ، ص 77
( 2 ) - « تحقيق ما للهند » ص 138 ( بنا به نقل مقدّمهء كتاب « التّفهيم » ص 123 )