ابن رستم كوهى ، و ديگرى ابو الجود محمّد بن ليث سمرقندى در اين باره اهتمام به خرج داده بودند ، امّا كوشش ايشان به جائى نرسيد و نتيجهاى از كار ايشان بدست نيامد . » « 1 »
[ اكتشافات جديد أبو ريحان در مسائل رياضى و هيئت ]
مسائل مهمّ ديگرى كه بيرونى در آنها رأى خاصّى را داشت ، كه خودش با محاسبهء دقيق رياضى و رصد اندازه كرده بود ، مانند مساحت ، محيط و قطر كرهء زمين و تسييرات كواكب و قاعدهء نجومى تسوية البيوت و طول و عرض جغرافيائى و سمت قبلهء شهرها و قاعدهء جديد براى يافتن سمت قبله و ساختن محراب مساجد و رصد ميل كلّى و ميل اعظم و حركت خاصّهء وسطى شمس و حركت اوج شمس و مقدار حركت دورى ثوابت و بسيارى از مسائل ديگر ، بقدرى است كه اگر بخواهيم دربارهء هريك بخصوصه شرحى بياوريم ، مطلب به درازا مىانجامد . « 2 » او بطور مبسوط اين مسائل را در « قانون مسعودى » و
هامش
( 1 ) - مقدّمهء « التّفهيم » ص 113 ، از « قانون مسعودى » ج 1 ، ص 297
( 2 ) - در « نامهء دانشوران ناصرى » ج 1 ، ص 70 گويد : « و نمونهاى از فضائل آن استاد كامل ، مناظرات و مباحثاتى است كه در هيجده مسألهء طبيعيّه با شيخ الرئيس ابو على سينا در ميان داشته است . و مبناى آن مسائل بر سكون ارض است و بر ميل جميع اجسام به اين مركز ، و امتناع خلأ ، و إبطال جزء لا يتجزّى ، و تناهى أبعاد و امثال آنها . هركس با نظر تدقيق در آن رساله كه مطمح انظار متقدّمين و مطرح افكار متأخّرين است تأمّل كند ، از مايهء فضل و پايهء علم آن دو حكيم يگانه آگاه شود . » تا آنكه گويد :
« ياقوت حموى گويد : وقتى بجامع مرو در آمدم ، در وقف نامهء آن مسجد فهرست اسامى مؤلّفاتش را ديدم كه اوراقى چند با خطّى در هم و مقرمط [ ريز و نزديك بهم ] نوشته بودند و چون بر شمردم ، شصت ورق بود . و برخى گويند : در هنگام حمل و نقل زياده از يكبار شتر بود ، ولى دست حوادث چنان شيرازهء آن تصانيف نفيسه از آن [ از هم ] بگسيخت كه از آن بسيار ، جز اندكى در ميان نيست . »