رسيد كه دست اختراعش طبقات افلاك و نقوش انجم را چند صفحه چنان هويدا نموده است كه گويا : الواح فلكيّه با صفحهء خاطرش التيام داشته و صور چهل و هشتگانه در لوح سينهاش ارتسام يافته است .
[ اصول علم نقشهكشى از ابتكارهاى أبو ريحان است ]
بالجمله در جودت ذهن و حسن قريحت به پايهاى بود كه خود در صناعت نقشهكشى و آثار جغرافى ابتكار جست و مبتدع قواعدى چند شد كه مردم اروپا هر وقت آن قواعد را ببينند و مطالعت نمايند واضع آن را بزرگ شمارند . و در اين زمان بناى جلّ نقشهكشى ايشان بر اصول و قوانينى است كه وى اختراع كرده است . » « 1 » « كيفيّت تسطيح سطح كرهء زمين بر روى نقشههاى جغرافيا كه مستوى هستند :
از نتائج افكار و بدايع آثار آن فاضل يگانه ، بعضى مسائل طريفه و مطالب عاليه است كه با فقدان اسباب و نقصان آلات ، به حسن قريحت و فكر دوربين براى آنها ايجاد قانون و تأسيس اسامى كرده است كه هركس با نظر انصاف در آنها تأمّل كند ، بر رتبت علم و مقدار فضلش اطّلاع يابد .
منجمله اصول و ضوابطى است كه در تسطيح كرهء زمين و ترسيم نقشههاى جغرافيا در مطاوى مؤلّفات خود آورده است . اگر چه حكماى اروپا آن قواعد را از وفور اسباب و تكميل ادوات به اعلى مدارج كمال رسانيدهاند ، ولى هر زمان اين عبارات بشنوند و آن اشارات را ببينند ، به اقتضاى الفضل للمتقدّم او را بزرگ شمارند و شايستهء هر قسم تحسين دانند .
اينك محض ايضاح آن رموز و كشف آن كنوز ، آنچه در « آثار الباقية » در باب ترسيم نقشههاى جغرافى ذكر كرده است ، حاصل مراد او را بيان مىكنيم . . . »
هامش
( 1 ) - « نامهء دانشوران ناصرى » ج 1 ، ص 62