از جمله مسائل فيزيكى كه تمام اروپائيها در آن مرهون مسلمين مىباشند ، مسائل نور و آئينههاست ؛ كه عالىترين كتابى كه در اين موضوع در هزار صفحه در دو جلد نوشته شده است كتاب « تنقيح المناظر لذوى الأبصار و البصائر » تأليف علّامه كمال الدّين أبى الحسن فارسى است كه هفتصد سال پيش نگارش يافته است . « 1 »
[ نبوغ أبو ريحان در فلكيّات و علم نجوم ]
و امّا دربارهء علم هيئت و نجوم : با وجود نداشتن اسباب و وسائل كار ، و با عدم دوربين و تلسكوپ ، علماى راستين علم هيئت با محاسبهء قواعد حركات سيّارات و دورى و نزديكى و محالّ و مواضعشان در فلك و تعيين جاى ثوابت و سيّارات و ساختن كرههاى فضائى و اسطرلابها و نقشههاى فضائى و نقشههاى زمينى ، بحث در اين علوم را از روى قواعد دقيق رياضى و حساب استدلالى و جبر و مقابله و مثلّثات و قواعد ظلّ و ظلّ تمام و جيب و جيب تمام « 2 »
هامش
( 1 ) - اين كتاب در دو مجلّد قطور در سنهء 1347 و 1348 هجرى قمرى در بلدهء حيدرآباد دكن به طبع رسيده است و نويسندهء آن شيعهء عاليمقام است . در « الذّريعة » ج 4 ، ص 467 گويد : « اين كتاب شرحى است كه كمال الدّين فارسى به امر استادش : قطب الدّين شيرازى ( متوفّى در 710 هجرى ) بر كتاب « المناظر و المرايا » منسوب به أبى علىّ محمّد بن حسين بن حسن بن سهل بن هيثم بصرىّ ( كه عمر درازى كرد و در حدود سنهء 430 وفات كرد ) نوشته است . آن كتاب محتوى هفت مقاله است و ليكن شارح ما علاوه بر اين مقالات خاتمهاى و تذييلى و لواحقى را بدان افزوده است ؛ و از شرحش در سنهء 718 فارغ شد . و يكى از معاصرين شارح و شريك درس او در نزد قطب الدّين شيرازى ، كه به نام مولى نظام الدّين و مشهور به نظام أعرج قمّى است ، اين شرح را مختصر نموده و آن را « البصائر فى اختصار تنقيح المناظر » نام نهاد . اصل « مناظر » از اقليدس صورى است و ابن هيثم مسائل آن را در كتاب خود كه به اسم « المناظر » است درج نموده است . »
( 2 ) - ظلّ : تانژانت ؛ ظلّ تمام : كتانژانت ؛ جيب : سينوس ؛ جيب تمام : كسينوس .