در « آثار الباقية » گويد : آبهائى كه در تك « 1 » چاه مجتمع مىشود بر دو قسم است :
گاهى از اطراف چاه ترشّح كرده جمع مىشود ، چه سطح آن مادّه با سطح آب مجتمع ، همكف و هم ترازوست . و اين قسم را ممكن نيست كه به هيچ تدبير به جستن آورند ؛ چه فتور و ضعفى كه دارد با آن منظور موافق نيايد .
و گاهى مىشود كه آب در تك چاه به قوّت جوش مىكند ، زيرا كه مادّه و منبع آن را ارتفاعى است كه از آنجا بشدّت سرازير شده و از منافذ خارج مىشود .
اين قسم را ممكن است كه به آلات معموله مانند فوّارههاى بلند و لولههائى به جستن بياورند ، بقدرى كه منتهاى آب فوّاره با سطح اصلى مادّه مساوى و موازى شود و ارتفاع گيرد . و گاه به حدّ قلعه و مناره بلند گردد .
و نيز ابو ريحان در ذيل آن مطلب گويد كه : در يمن چون حفر چاهى كنند ، بسا اتّفاق افتد كه به سنگى منتهى مىشود ؛ و مردم آن سرزمين بر حسب فراستى كه در آن امر دارند ، از صداى آن سنگ معلوم كنند كه چه مقدار آب در
هامش
- سياست و اجتماع و اقتصاد است ، تا برسد به رسالهء نوادهاش زين العابدين در حقوق و آن نيز در آثارش همينطور جارى و سارى است تا برنامهء نوادهء اين امام : جعفر الصّادق در برنامههاى علمى و حضارى كه شامل سياسى و اقتصادى است ، كه آنها را براى مردم تنظيم كرده و ارائه نموده است ، و خودش بنفسه آن را تطبيق و اجراء و منتشر نموده . و بواسطهء آن است كه اساس دول عالم و جوامع و جمعيّتها و دستهها و گروهها را بنا نهاده است ، تا با عمل به منهاج امام به عالىترين وجه از وجوه خود برسند . و اين خصيصه و مايهء امتيازى است كه در جهان ، عالمى را از علماء تاريخ ، همتا و هم لنگهء او نمىيابيم . و اينك در اين مقام همينقدر كافى است كه همچون اشاراتى ايراد شد ؛ و تفصيل آن در فصول ثلاثهء آتيه خواهد آمد . »
( 1 ) - ته .