دويست سال قبل « 1 » عقيدت ايشان آن بود كه : بحر مذكور را دو مجراى تحتانى است : يكى از زير گرجستان و قفقاز ، و ديگرى به طرف ممالك ايران و هوانق .
آنچه از رودخانهها آب در آن مىريزد ، از مجراى اوّل به درياى سياه ، و از مجراى دوّم به خليج فارس پيوسته مىشود .
اگر چنان نباشد بايستى از اجتماع رودخانههاى عظيم ، طغيان آن آب ، سواحل ايران و حاج طرخان بلكه خوارزم و تمامت آسيا را فروگيرد . ولى از تاريخ فوق إلى الآن كه علوم شيمى و طبيعى را تكميل كردهاند ، در باب آن بحر بدان سخن كه از استاد ابو ريحان نقل كرديم قائل شدهاند ، و معلوم داشتهاند :
هر قدر آب در آن دريا وارد مىشود به همان قدر آفتاب تجفيف مىكند .
مخصوصا جمعى از مهندسين روس تحقيق اين مسئله را غوررسى كردهاند و آنچه ايشان بعد از تتبّع بسيار استنباط نمودهاند ، مطابق است با آنچه ابو ريحان در « آثار الباقية » ذكر كرده . » « 2 » « اين كشف ابو ريحان امروز در فيزيك به قانون خاصيّت ظروف مرتبطه معروف است .
ابو ريحان ، نيز دربارهء سير نور و صوت و اينكه حركت صوت بطىءتر از نور است ، تحقيق عميق كرده است . » « 3 »
هامش
( 1 ) - جلد اوّل « نامهء دانشوران » همانطوركه در مقدّمهء آن ، كه به قلم دانشمند معظّم آقاى حاج سيّد رضا صدر نوشته شده است ، آمده است در پانزدهم شعبان 1296 هجرى قمرى بطبع رسيده است . و بنابراين ، تا نگارش اين كتاب كه جلد دوّم از « نور ملكوت قرآن » است و در 1409 هجريّهء قمريّه مىباشد ، بايد بر مقدار دويست سال مرقوم در متن ، مقدار يكصد و سيزده سال را افزود .
( 2 ) - « نامهء دانشوران ناصرى » ج 1 ، ص 79 و 80 و ص 82
( 3 ) - مقدّمهء « التّفهيم » ص 117 ، از « آثار الباقية » ص 256