مؤلّفات وى ظفر يافته ، آن قواعد را از او اقتباس كردهاند . « 1 »
هامش
( 1 ) - مستشار عبد الحليم جندى در كتاب « الإمام جعفر الصّادق » سه فصل آن را دربارهء علوم آن حضرت به علوم تجربى و علوم سياسى و علوم اقتصادى اختصاص داده است و الحقّ بحثهاى نفيسى نموده ، و مستدلّ مىسازد كه تمام علوم اروپائيان در اين سه گونه علم مهمّ از آن حضرت گرفته و اقتباس شده است . وى در به دو اين فصول ( در باب پنجم ) كه منهج و روش علمى حضرت را مشخّص مىكند در ص 277 بطور فشرده مىگويد : « در اين باب فعلى سه فصل است كه تصوير منهج علمى و منهج حضارى : سياسى و اقتصادى امام صادق را در بر دارد ، به همان قسمى كه حضرت خطوطش را با فعل و قول كشيده و ترسيم نمودهاند و به همان طورى كه علماء اسلام از آثارش پيروى نموده و بناى تحقيقات خود را بر آن نهادهاند ؛ اعمّ از فقهاء اسلام يا رياضىدانان و يا علماى تطبيق ( تجربى ) ، درحالىكه از حرّيّت فكر و بحثى كه در نصوص قرآن كريم وارد است و سنّت بدان امر كرده است همگى بهرهمند شدهاند . و امام صادق از اوّلين كسانى بودهاند كه اين منهج را به مسلمين - از كسانى كه به آن حضرت نسبت داشتهاند ، و از كسانى كه از آنها گرفتهاند - بدون تفاوت ميان شيعه و فقهاء اهل سنّت تعليم نمودند .
اهل اروپا ، منهج نزاهت علميّه و واقعيّه ( واقعنگرى ) را كه متبلور در طريقهء تجربه و استخلاص ( روش تجربى ) است ، از اين علماء و فقهاء شاگردان مكتب امام صادق فرا گرفتهاند ؛ آن منهجى كه جابر بن حيّان : اوّلين مستحقّ نام شيميست و كيميائى در عالم - همانطوركه اروپائيان از وى تعبير مىكنند - آن را اعلان كرد . و از منهج حضارى امام ( تمدّن فكرى و فرهنگى ) ، منهج سياسى و منهج اقتصادى اخذ مىشود كه مقصود و هدف از آن آبادى دنيا با عدالت در ميان مردم است ، و عمل و تلاش است براى حيات و زندگى و معاونت و تكافل ميان اعضاء جماعت و سعى و اهتمام در به ثمر رساندن قدرتها و اموال مردم .
اينها قواعد و قوانينى است كه با آن ، فقه شيعىّ به اقصى درجه و غايت خود رسيده است . ابتدائش از منهج أمير المؤمنين علىّ بوده است كه در حيات و يا در خلافتش معمول به بوده است و يا در عهد نامهء آن حضرت به مالك أشتر بدان تنصيص شده است و همهاش