طرف پروردگار بود قرار داد . »
يعنى در اينجا هم پروردگار بقدرى حقّ است و متحقّق به حقّ ، كه با وجود اينكه بندگان را خود إيجاد كرده و مخلوقند و عابدند ، و عنوان عبوديّت محضه نسبت به ساحت مقدّس او دارند ، و تجلّى و ظهور او هستند و وجود و عدمشان به اوست ، معذلك خداوند نخواست حقّ را يكطرفه قرار بدهد ، تفضّلًا و توسّعاً . و براى بندگان هم نسبت به أوامر او ، زيادى ثواب و توسّع در رحمت را جزا قرار داد . يعنى بر خود إلزام كرد كه بر آنها تفضّل كند .
و اين جمله ، بسيار جملهء لطيف و عالى است ! أمير المؤمنين عليه السّلام نمىفرمايد : خداوند براى بندگان استحقاقى نسبت به خودش قرار داد كه به آنها ثواب بدهد يا أجر بدهد ؛ بلكه تأدّباً مىفرمايد : وَ جَعَلَ جَزَآءَهُمْ . . . جزاء آنها را اين قرار داد . يعنى با اينكه مطرح سخن ما در حقوق طرفين و استحقاق فردى است بر فرد ديگر ، أمّا در اينجا به عنوان أدب لفظ استحقاق را به كار نبرد ، بلكه فرمود : وَ جَعَلَ جَزَآءَهُم عَلَيْهِ . . .
خلاصه و محصّل مطلب اين است كه : پروردگار با عظمت و قدرت و كبريائيّت و جامعيّت صفات جمال و جلالش كه موجودات و بندگان و مخلوقات را إيجاد كرد و از كتم عدم به وجود آورد در حالتى كه اينها لا شىْء محض هستند ، معذلك حقّى براى آنها قرار داد بدين كيفيّت كه در صورتى كه إطاعت او را بجا بياورند ، به آنها مزيد ثواب و مضاعف بودن جزاء و پاداش را عنايت كند .
ثُمَّ جَعَلَ سُبْحَانَهُ مِنْ حُقُوقِهِ حُقُوقًا افْتَرَضَهَا لِبَعْضِ النَّاسِ عَلَى بَعْضٍ ؛ فَجَعَلَهَا تَتَكَافَأُ فِى وُجُوهِهَا ، وَ يُوجِبُ بَعْضُهَا بَعْضًا وَ لَا يُسْتَوْجَبُ بَعْضُهَا إلَّا بِبَعْضٍ .
« از حقوق خدا و بنده كه بين اين دو محقّق شد چون بگذريم ، خداوند حقوقى را براى بعضى از مردم نسبت به بعض ديگر واجب كرده است . ( يعنى
ولايت فقيه در حكومت اسلام (فارسى) — صفحة 106
مساهمون: السيد محمد حسين الطهراني
ص١٠٦