أفرادى كه در تحت ولايت ولىّ فقيهند ، بر أساس حكم او محكوم به إجراء أحكام او هستند ؛ و او بر أساس همان مُدركاتى كه دارد ، و أحكامى كه از روى مدارك شرعيّه استنباط نموده است ، و از روى همان صفا و نور و تجرّدى كه نفْسش به آن درجه و مقام رسيده و از آنجا قدرت تشخيص اين حكم خاصّ را براى عامّهء مكلّفين يا براى بعضى از آنان پيدا نموده است ، در همهء موضوعات جزئيّه حكم كرده و إعمال ولايت مىنمايد و بِيَدِهِ الامْر ؛ و اين مسألة بسيار مهمّى است .
معنى ولايت ، إنشاء حكم است در موارد جزئيّه
گاهى شارع مقدّس حكم را فقط روى موضوعات خارجيّه مىبرد ، مانند : الْمآءُ طاهِرٌ و الْخَمْرُ حَرامٌ و الْبَيْعُ حَلالٌ ؛ كه در اين مثالها حكم روى موضوعات خارجى رفته است .
و گاهى حكم روى موضوعات أعمّ از خارجيّه و اعتباريّه برده مىشود . يعنى شارع در مقابل موضوع خارجى به ما إجازهء فرض موضوع اعتبارى هم مىدهد ؛ به اين معنى كه اگر شما در جَنْب موضوع خارجى يك موضوع اعتبارى هم ديديد ، به همان نحو ترتيب أثر بدهيد .
شارع مىتواند چنين كارى كند ؛ زيرا وقتى أصل حكم در دست اوست ، سعه و ضيق آن هم در دست اوست ؛ و سعه و ضيق حكم به سعه و ضيق موضوع است .
يك جا مىتواند حكم را روى موضوع خارجى فرض كند ، و در جائى ديگر أعمّ از موضوع خارجى و اعتبارى را اعتبار نمايد . مثلًا مىفرمايد : صُومُوا لِلرُّؤْيَةِ وَ أَفْطِرُوا لِلرُّؤْيَةِ . وقتى ماه را در آسمان ديديد روزه بگيريد ، و زمانى كه ماه را ديديد إفطار كنيد .
بنابراين ، موضوع براى دخول ماه رمضان و حكم آن كه « صُومُوا » باشد ، رؤيت هلال است ؛ و موضوع براى حكم إفطار در شوّال نيز رؤيت هلال است . پس نفس رؤيت هلال در آسمان موضوعيّت دارد . سپس حكم حاكم به وجود