إطاعت كنى ، تو را از راه خدا گمراه مىكنند . زيرا كه آنها متابعت نمىكنند مگر پندار و گمان خود را . و تمام آنها بر أساس خَرْص و تخمين و شكّ و تخيّل و پندار حركت مىكنند ؛ و كارهاى خود را بر اين أساس قرار مىدهند .
اين آيه خيلى روشن و صريح است در اينكه : أكثريّت مَنْ فى الارض ، أفراد مضلّ و ضالّ ، يعنى نارس و ناقصند . أفراد كثير و أكثر مَنْ فى الارض ، أفراد كال و ناپخته ، و مانند ميوهء نارس و درختان هرس نكرده و پيوند نزده و جنگلى هستند . اينها بايد تربيت شوند ؛ نفوسشان بايد تحت تربيت و تهذيب قرار گرفته ، هرس بشوند . باغبان بايد آنها را تربيت كرده پيوند بزند ، تا قابل استفاده شوند .
أمّا اين أكثريّت با اين آراء و أهواء خود ، همه به دنبال مادّيّات و تلذّذات صورى و چشمگير طبيعى ، و تخيّلات اعتبارى و آرزوهاى زودگذر حركت كرده ، خود را فدا مىكنند ؛ جنگ و صلحشان بر اين أساس است ؛ آشتى و قهرشان بر اين منهاج است ؛ معاملات ، مزاوجات ، مراودات ، اجتماعات و بازارشان بر اين رويّه و روش است . و اگر تو بخواهى از آنها پيروى كنى ، تو را از راه خدا گمراه مىكنند . چون راه خدا راه حقّ است ؛ بايد تمام راهها را بِبُرد و جلو برود . و تو اگر بخواهى از آنها پيروى كنى ، آنها تو را بر أساس انديشهء خود تنازل مىدهند . لذا از پيمودن راه حقّ باز مانده و گمراه خواهى شد .
جملهء :
إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ *
در حكم تعليل است . يعنى به علّت آنكه تمام مردم دنبال گمان مىروند ؛ و به حقّ و واقعيّت و علم و يقين نمىرسند ؛ و تمام فعّاليّت و حركتشان در دنيا بر أساس احتمال و خرص و تخمين است .
أيضاً در سورهء أنعام مىفرمايد :
وَ إِنَّ كَثِيراً لَيُضِلُّونَ بِأَهْوائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ .
« 1 »
تحقيقاً بسيارى از مردم بدون علم و درايت ، با أهواء و آراء پوچ و تو خالى خود ديگران را گمراه مىكنند . و هر جا كه أمر به دست أكثريّت صورت پذيرد ، نتيجه جز گمراهى چيزى نخواهد بود .
هامش
( 1 ) قسمتى از آيه 119 ، از سوره 6 : الانعام