وَ لَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيّئَاتِ حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنّى تُبْتُ الْئَنَ .
« 1 »
آن كسى كه مرگ را به چشم معاينه كرده ، مىبيند كه از دنيا بسوى عالم آخرت حركت كرده است و كار او يكسره شده ، ديگر توبهاش قبول نيست . زيرا توبه در آن وقتى است كه راه گرايش به دو طرفِ حقّ و باطل براى إنسان باز است ، و إنسان ميتواند يكطرف را اختيار كند . أمّا هنگاميكه نَفَس إنسان بند آمده و كار او يكسره شده ، هر چه هم توبه كند ديگر فائدهاى ندارد .
عليهذا اين حديث ميفرمايد : تا هنگامى كه إنسان حواسّ و اختيار دارد ، هجرت هم دارد . و هيچ موقع هجرت منقطع نميشود ، مگر اينكه مرگ إنسان برسد !
بارى ، ابن أثير سپس مىگويد :
الْهِجْرَةُ فى الاصْلِ الاسْمُ مِنَ الْهَجْرِ ضِدِّ الْوَصْل . وَ قَدْ هَجَرَهُ هَجْرًا وَ هِجْرانًا . « هجرت در أصل اسم است از « هَجْر » ضدّ « وَصْل » . وَ قَدْ هَجَرَهُ هَجْرًا وَ هِجْرانًا ، يعنى دورى كرد و جدا شد . »
ثُمَّ غَلَبَ عَلَى الْخُروجِ مِنْ أرْضٍ إلَى أرْضٍ ، وَ تَرْكِ الاولَى لِلثّانيَة . يُقالُ مِنْهُ : هاجَرَ مُهاجَرَةً . « هجرت در أصل به معنى دورى بوده است ، بعد غلبه پيدا كرده بر دورى خاصّى كه عبارت باشد از انتقال از زمينى به سوى زمين ديگرى . ( ترك زمينى و إقامت در زمين ديگر ) . و به اين ( دورى ) هاجَرَ ، يُهاجِرُ ، مُهَاجَرَةً گفته مىشود . »
بعد ميگويد : وَ الْهِجْرَةُ هِجْرَتانِ . هجرت بر دو قسم است :
أوّل هجرتى است كه خداوند بر آن در قرآن وعدهء بهشت داده است :
إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ
. « 2 »
هامش
( 1 ) صدر آيه 18 ، از سورهء 4 : النّسآء
( 2 ) صدر آيه 111 ، از سورهء 9 : التّوبة