واجب كردند ، بر تمام أفراد عربِ بدوىّ كه در بيابانها زندگى ميكردند واجب شد كه به شهرهائى كه پرچم إسلام در آنجا در اهتزاز است و بدست مسلمين گشوده شده است ، و أحكام إسلام در آنجا نافذ است بيايند ؛ و أحكام إسلام را فرا گرفته ، شعائر إسلام را ياد بگيرند .
فلهذا هجرت أعراب بسوى أمصار ، از أحكامى بود كه پيغمبر آن را واجب فرموده است . بنابراين ميتوان گفت : وجوب هجرت از دار الكفر به سوى دار الإسلام بر أساس همان حكم أوّليّه است . منتهى در زمان خود رسول خدا در بَدو أمر ، دار الإسلام اختصاص به شهر مدينه داشت ، و بعد اتّساع پيدا كرد و شامل شهرهاى ديگر نيز شد . أمّا عربهاى بدوىّ چون در جائى كه تحت پرچم إسلام باشد نبودند ، بلكه فقط مسلمان شده و از شعائر دين خبر نداشتند ، بر آنها واجب بود كه به سوى شهرها و مُدُن هجرت كنند ، تا در آنجا تعاليم دين را ياد بگيرند .
و لذا بعضى گفتهاند : وجوب هجرت أعراب بسوى شهرها تا روز قيامت باقى خواهد بود ؛ زيرا بر همهء آنها واجب است كه أحكام دين را بياموزند . و اين قول از حَسن وارد است .
وجوب هجرت جميع مسلمين جهان به دار الإسلام
وَ الاقْوَى أنْ يَكونَ حُكْمُ الْهِجْرَةِ باقِيًا ؛ لِانَّ مَنْ أسْلَمَ فى دارِ الْحَرْبِ ثُمَّ هاجَرَ إلَى دارِ الإسْلامِ كانَ مُهاجِرًا .
أقوى اين است كه اصولًا حكم هجرت تا روز قيامت باقى باشد ؛ براى اينكه كسى كه در دار الحرب زندگى مىكند ، اگر اين شخص إسلام بياورد ، واجب است كه فوراً حركت كند و بسوى دار الإسلام بيايد .
در همان زمانى هم كه ايشان اين تفسير را نوشته - كه نه قرن پيش بوده است « 1 » - دنيا به دو قطب قسمت شده بود : دار الإسلام و دار الكفر . و اگر كسى در
هامش
( 1 ) وفات شيخ أبو علىّ فضل بن حسن بن فضل طبرسى صاحب « مجمع البيان » در سنهء 548 هجريّهء قمريّه بوده است ؛ و بنابراين ، دوران حيات او ، در أواخر قرن پنجم و