پروردگار بوسيلهء رسول أكرم صلّى الله عليه و آله إبلاغ شد كه : بايد از همهء اينها صرف نظر كرده ، به سوى دشمن حركت نمود !
همة مسلمين باستثناء عدّهاى از منافقين كه هر يك از آنها در مقام سرپيچى عذرى آوردند ( و خداوند شرح حال آنانرا بتفصيل در سورهء « توبه » بيان مىفرمايد ) در آن نبرد شركت جستند ، مگر سه نفر از مسلمين كه آنها از منافقين نبودند ولى از آن غزوه تخلّف ورزيدند ، كه عبارت بودند از : كَعْب بن مالِك ، مُرَارَهء بن ربيع و هِلال بن امَيَّة كه اين آيه دربارهء آنها نازل شد « 1 » . :
وَ عَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ وَ ضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَ ظَنُّوا أَنْ لا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ
« 2 » .
داستان آنها مفصّل است ؛ مجملًا اينكه : أهل مدينه آنها را ديگر به خود راه ندادند ، از مصاحبت با آنان دريغ نمودند و با آنها تكلّم نكردند ؛ و آنها هم منزوى و منعزل گرديده حتّى مشرف بمرگ شدند ؛ و نزديك بود كه از غصّه دِق كنند و هلاك شوند . تا اينكه توبه نمودند و خداوند توبهء آنها را يكى پس از ديگرى پذيرفت . و از اينجهت كه ما در مقام بحث از آيه من جميع الجهات نيستيم ، به همين إشاره اكتفاء كرديم .
شاهد در اينست كه : در غزوة تبوك ، همهء أهل مدينه مأمور به شركت در جنگ بودند كه از جملهء آنها معلّمين قرآن و أحكام بودند ، و پيامبر آنانرا مأمور نموده بود تا به أفرادى كه در مدينه بودند و يا از سائر قُرى و قَصَبات به مدينه مىآمدند و إسلام اختيار مىنمودند ، قرآن و أحكام بياموزند ، تا آنان با تعليمات إسلامى آشنا شده ، به ديار خود باز گردند .
اين أفراد مأمور بودند تمامى قرآن را - غير از آياتى كه در غزوة تبوك نازل
هامش
( 1 ) « مغازى واقدى » ج 3 ، ص 1073 و ص 1075
( 2 ) آيه 118 ، از سوره 9 : التّوبة