گردند .
و بر اين احتمال ، مقصود از حافظين و كسانى كه علم را به وديعه نزد ديگران قرار ميدهند ، ائمّه عليهم السّلام هستند .
و بر احتمال اوّل ، ممكن است مقصود از اين جمله ، شيعيانى باشند كه در زمان غيبت حافظ دين الهى هستند . « 1 »
نگارنده : لزوم بقاء علم و عرفان در نوع انسان و ضرورت وجود امام حافظ دين ، در همه ازمنه و اعصار قابل ترديد نيست . سخن در اين است كه آيا سياق خبر فقط براى دلالت بر لزوم وجود شخص امام عليه السّلام است در هر عصر و زمان ، يا دلالت بر لزوم وجود طائفهاى از علماء ربّانى نيز دارد كه از جمله آنها يا فوق و برتر از همه آنها در هر زمان امام مىباشد ؟
در اين خبر لفظ امام و شبيه آن وجود ندارد ، بلكه آنچه هست جمله « زمين از كسانى كه بپادارنده حجج الهى هستند خالى نخواهد ماند ، كه يا ظاهر و مشهور ، يا خائف و گمنامند » ميباشند .
و اينها عناوينى كلّى هستند كه در هر زمان بر جمعى از علماء ربّانى و نگهبانان بيّنات و حجّتهاى الهى ، كه علوم و اسرار را به افرادى لائق نظير خود مىسپرند ، و معارف را در دل اشباه خود قرار ميدهند ، منطبق مىشود .
و معلوم است كه امام بالاترين مصداق اين عناوين است ، نه اينكه فقط او مصداق است .
مؤيّد اين سخن اينستكه : اين كلام حكيمانه در صدد تقسيم مردم است با همه طبقات و اصناف ، به سه طائفه . عالم ربّانى ، متعلّم در راه نجات ، و افراد جاهل ، و آنچه بعد از اين تقسم آمده تفسير آنهاست . و امام خود نيز در اين تقسيم داخل است . پس او خود از علماء ربّانى بشمار ميرود .
هامش
( 1 ) « بحار الانوار » ج 1 ، ص 61 از چاپ كمپانى .