الإخلاص لَهُ نَفْىُ الصِّفاتِ عَنْهُ ، لِشَهَادَة كُلِّ صِفَة أَنَّهَا غَيْرُ الْمَوصُوفِ ، وَ شَهَادَة كُلِّ مَوْصُوفٍ أَنَّهُ غَيْرُ الصِّفَة .
و اين معنى مؤيّد آنچه در اوّل خطبه آمده است مىباشد كه : الَّذِى لا يُدْرِكُهُ بُعْدُ الهِمَمِ ، وَ لَا يَنالُهُ غَوْصُ الفِطَنِ . الَّذِى لَيْسَ لِصِفَتِهِ حَدُّ مَحْدُودٌ ، وَ لَا نَعْتٌ مَوْجُودٌ ، وَ لَا وَقتٌ مَعْدُودٌ ، وَ لَا أَجَلٌ مَمْدُودٌ .
و امّا فقرهء دوّم كلام حضرت : فَمَنْ وَصَفَ اللهُ فَقَدَ قَرَنَهُ ، استدلال حضرت است براى نفى صفت از ذات ، به جهت عنوان مغايرت در ميان صفت و موصوف . بدين طريق كه : كسى كه خدا را همراه با صفت بداند ، او را دو تا كرده است ؛ چون يك طرف را موصوف ، و طرف ديگر را صفت گرفته است . و صفت و موصوف دو چيز مىباشند . و كسى كه او را دو تا كند به دو جزء تجزيه و تقسيم كرده است ؛ و كسى كه او را تجزيه كند به واسطهء اشارهء عقليّه كه لازمهء تقسيم است جاهل به او شده است . و كسى كه به او اشاره كند ، او را محدود و متعيّن كرده است . زيرا اشاره مستلزم جدائى و انفصال است . و كسى كه او را محدود كند ، به شمارش در آورده است ؛ و او را واحد عدد پنداشته است . زيرا عدد است كه قابل انقسام و انعزال وجودى است .
در اين خطبه ملاحظه شد كه : حضرت با بديعترين منطقى ، و با بليغترين برهانى ، عدم عينيّت صفات را با ذات اقدس حضرت أحديّت إثبات نمودند .
2 - و در « نهج البلاغه » وارد است :
الحَمْدُ لله الَّذى لَم يَسْبِقْ لَهُ حَالٌ حَالًا فَيَكُونَ أوَّلًا قَبْلَ أَن يَكُونَ آخِراً ؛ و يَكُونَ ظَاهِراً قَبْلَ أَن يَكُونَ بَاطِناً . كُلُّ مُسَمّىً بِالوَحْدَة غَيْرُهُ قَليلٌ ؛ وَ كُلُّ عَزيزٍ غَيْرُهُ ذَلِيلٌ . « 1 »
در اينجا حضرت نفى وحدت عددى را از حقّ تعالى مىنمايد ، به واسطهء ملازمه با معناى قِلَّت . زيرا واحد عددى عنوانى است از محدوديّت موجودى كه مسمّى به وحدت است ؛ و لازمهء آن قابل قبول بودن آن مسمّى به كثرت و تقسّم آن به أجزائى است . و هر چه تقسّم و تكثّر بيشتر شود ، بيشتر آن واحد در قِلَّت و ضعف
هامش
( 1 ) « نهج البلاغه » ، خطبه 63 ، از طبع مصر و تعليقهء عبده ، ج 1 ، ص 112 تا ص 114 .