- جلّ و علا - را غير محدود و صرف نمىسازد . و كَفَى فى ذلك منقصة وَ حَدّاً و تركيباً و افتقاراً و حدوثاً .
ذوق المتألّهين بنا بر بر شهود خود ، و بنا بر همين برهان ، وجود حضرت حقّ را حقيقت وجود بحت و صرف و بسيط من جميع الجهات مىداند ، كه نه تنها در مرتبهء أعلا ، بلكه در تمام مراتب با تمام موجودات و با همهء تعيّنات معيّت دارد . در أعلا نقطه از ذِروهء نور و شدّت اوست ؛ و در پائين نقطه از هيولاى مبهم و محض استعداد اوست .
هُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهٌ وَ فِي الْأَرْضِ إِلهٌ
« 1 »
هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ وَ هُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
. « 2 »
وَ هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ
. « 3 »
ما يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ وَ لا خَمْسَةٍ إِلَّا هُوَ سادِسُهُمْ وَ لا أَدْنى مِنْ ذلِكَ وَ لا أَكْثَرَ إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ أَيْنَ ما كانُوا
. « 4 »
معيّت وجودى حقّ تعالى ، با جميع موجودات يكسان است
معيّت وجودى او با يك پشّه و يك ذرّهء ذرّه بينى كه به چشم نمىآيد ، و با دستگاه مكبّرهء قوى ديده مىشود ؛ و به اندازهء معيّت او با أعظم خلايق و بزرگترين موجودات ، يكسان است . نزديكى و قرب او به همهء موجودات يكسان است . و اين إحاطه نه تنها إحاطهء علمى آن هم به نحو حصولى است ؛ بلكه إحاطهء وجودى و معيّت ذاتى است كه حقّاً و تحقيقاً از حبل الوريد انسان به او نزديكتر است و بين انسان و نيّت و مقصد او فاصله مىشود
وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ
. « 5 » و موجودات همگى به اضافهء اشراقيّهء او پديد آمدهاند ؛ و نفس موجودات علم حضورى
هامش
( 1 ) بعضى از آيه 84 ، از سورهء 43 : زخرف .
( 2 ) آيه 3 ، از سورهء 57 : حديد .
( 3 ) بعضى از آيه 4 ، از سورهء 57 : حديد .
( 4 ) بعضى از آيه 7 ، از سوره 58 : مجادله .
( 5 ) بعضى از آيه 24 : از سورهء 8 : أنفال . و در اين باره سعدى شيرازى آورده است :گر گزندت رسد ز خلق مرنج * كه نه راحت رسد ز خلق نه رنج
از خدا دان خلاف دشمن و دوست * كه دل هر دو در تصرّف اوست
گرچه تير از كمان همى گذرد * از كماندار ببيند اهل خرد( گلستان ، طبع عبد العظيم قريب ، ص 47 ، باب أوّل ) .