تذييل چهارم بر مكتوب چهارم حضرت شيخ قدّس الله نفسه
بسم الله الرّحمن الرّحيم
و صلّى الله عليه محمّد و آله الطيّبين الطّاهرين ؛
و لعنة الله على أعدائهم أجمعين من الآن إلى قيام يوم الدّين
چون مرحوم شيخ مكتوب چهارم خود را در ضمن سه فصل بيان نمودهاند : 1 - در حقيقى بودن وحدت و كثرت ؛ 2 - در عينيّت صفات با ذات ؛ 3 - در اعتبارات وجود ، به شرط لا و لا به شرط شىء ؛ ما نيز تذييل آن را در ضمن سه فصل بيان مىنمائيم :
فصل أوّل : محقّق دوانى گفته است : وجود واجب واحد است و حقيقى ؛ و كثرات در وجود اعتبارى است ، يعنى در موجودات امكانيّهء به هيچ وجه من الوجه از حقيقت وجود اثرى نيست . آنچه هست فقط انتساب به وجود است . و لفظ موجود بر هر دو قسم إطلاق مىشود به نحو أعمّ ؛ نظير معقولات ثانيه كه موطنشان در عقل است . و بنابراين مشتقّ موجود در خارج دو فرد دارد ؛ اوّل وجود واجب كه حاقّ و حقيقت وجود است ؛ دوّم وجود ممكنات كه رائحهاى از وجود ندارند ؛ و إطلاق موجود بر آنها مجرّد مفهوم و معناى انتساب است . يعنى نسبت موجودٌ به اصل وجود كه حقيقت است ، و به تعيّنات آن كه مجرّد انتساب است به يك نحو اطلاق مىشود ؛ همچون نسبت عالم و قادر كه به زيد مىدهيم ؛ و نسبت مُشَمَّس و تامِرِ و لابن كه مثلًا به آب گرمشدهء از حرارت خورشيد ، و به شخص خرما فروش ، و شير فروش مىدهيم