بنا بر آنچه گفته شد اين موجودات أبداً خودنما نيستند ، و نمىتوانند خودنما باشند مگر در نزد ايدهء أحول و دوبين . زيرا انقلاب در ماهيّت آنها لازم مىآيد ، و تبدّل إمكان آنها را به وجوب ، و حدوث آنها را به قِدَم ، و وجود ظِلّى و تَبَعى و مجازى آنها را به وجود اصيل استقلالى ، در پى مىآورد .
ما رأيتُ شيئاً إلّا و رأيتُ الله قبله
و مفروض ما اين است كه : ذات اقدس حقّ - جلّ و علا - عين صرافت و محوضت و بحت بساطت هستى و وجود است ، كه لازمهاش ازليّت و أبديّت و سرمديّت و عدم تناهى اوست . و لازمهء اين اوصاف ، انحصار استقلال ، و وجوب عزّت در ذات اوست و بس ؛ چنانچه فرضاً هر يك از موجودات ، استقلالى پيدا كنند ، گرچه به خردى مورى باشند ، در برابر حضرت حقّ ، برابرى مىكنند ؛ و موجب تحديد و نقصان در ذات او به اين حدّ وجودى مىگردند . و اين خلف است .
كلام دُرَرْ بار حضرت أمير المؤمنين عليه السّلام : مَا رَأَيْتُ شَيئاً إلَّا وَ رَأيْتَ اللهُ قَبْلَه « 1 » بر اين حقيقت گواه است .
هامش
( 1 ) اين حديث را به اين عبارت مرحوم صدر المتألّهين در « أسفار أربعة » ؛ طبع سنگى ، ج 1 ص 26 و از طبع حروفى ، ج 1 ص 117 ذكر نموده است : و نيز مرحوم سبزوارى در حاشيهء خود بر شرح منظومهء خود در ص 66 از طبع ناصرى راجع به كيفيّت تقوّم معلوم به علّت ذكر كرده است . مرحوم صدر المتألّهين پس از بيان روايت مرفوعاً از أمير المؤمنين عليه السّلام بدين عبارت ، گفته است : و روى : معهُ و فيه يعنى : ما رأيت شيئاً إلّا و رأيت الله معه و فيه . و مرحوم عالم ربانى حاج ميرزا جواد آقا ملكى تبريزى رضوان الله عليه در « أسرار الصلاة » ص 65 گويد : قوله عليه السّلام : ( يعنى أمير المؤمنين عليه السّلام ) ما نظرتُ إلى شىء إلّا و رأيت الله قبله و بعده و معه . و در رسالهء « لقاء الله » خطّى ص 7 گويد : امام صادق عليه السّلام مىفرمايد : ما رأيتُ إلّا و رأيت الله قبله و بعده و معه .