اين آيه دلالت دارد بر آنكه الآن جهنّم موجود است و مخلوق است ، نه آنكه بعداً آفريده مىشود . زيرا كه « مُحيط » اسم فاعل است ، و همهء اهل ادب تصريح كردهاند به آنكه مشتقّ ، حقيقت است در « مَن تَلبّسَ بِالمَبدَإ » . و حاصل معنى اين مىشود كه جهنّم فعلًا محيط بر كافران است ، نه آنكه در روز قيامت آفريده مىشود و محيط مىشود ؛ و الّا بايد بگويد : وَ إنَّ جَهَنَّمَ لَتُحيطُ بِالْكافِرينَ : جهنّم بعداً بر كافران محيط مىگردد .
و همانطور كه سابقاً گفتيم ، عوالم فعلًا همه موجودند به وجود طولى نه عرضى ، يعنى عوالم تو در تو مىباشند نه در يك رديف و يك رشته چون دانههاى تسبيح ؛ و بنابراين همين دنيا ، و أفعال زشت ، و نيّتهاى فاسده و آراء و افكار كاسده ، و توغّل در كثرات ، و انصراف از حضرت خداوند و ذات احديّت ، همه جهنّم است ؛ غاية الامر حقيقت آن ، و واقعيّتِ آتش آن ، و سعير و شهيق و زفير آن ديده نمىشود مگر آنكه انسان از دنيا برود و يا پرده از جلوى ديدگان أحول و دوبين او برداشته گردد :
فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ
؛ تا وجداناً و مشهوداً و ملموساً هويدا گردد .
و از جمله آياتى كه بالصّراحه دلالت دارد بر آنكه آتش جهنّم فعلًا موجود است ، آيه سورهء نوح است :
مِمَّا خَطِيئاتِهِمْ أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا ناراً فَلَمْ يَجِدُوا لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْصاراً
. « 1 »
هامش
( 1 ) آيه 25 ، از سورهء 71 : نوح