ملائكه هم اشرف شد ، و اين همه فضائل و درجات كسب نمود .
اينها همه در اثر خلقت شيطان است ، و فوائد آفرينش او ؛ گرچه او چون خودش حجاب است و پيوسته منفور و ملعون - زيرا لازمهء چنين حجابى كه پيوسته موجب بُعد و دورى شود چنين است - و ليكن اصل مصلحت آفرينش شيطان را از نظر نبايد دور داشت ، و شيطان را موجودى مستقلّ و جدا از حكومت حضرت حق دانست ، و او را در كارهاى خود فعّالٌ لِما يشآء پنداشت ؛ كه اين توهّم عين شرك است ، و ضعف دستگاه حضرت ربوبى را مىرساند .
انسان را خداوند با اراده و اختيار آفريد ، و لازمهء اين اختيار بدين صورت و كيفيّت كه بتواند انتخاب كارهاى خوب و يا كارهاى بد را كند ، تسلّط شيطان و اغواى او به وسيلهء دعوت و ترغيب به زشتيهاست ، تا آنكه انسان مجاهد و استوار شناخته شود و به مقام كمال و فعليّت برسد ، و انسان هوسباز و هوسران نيز شناخته شود ؛ و
لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَ يَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ
. « 1 »
و گرنه خوب و بد و نيكى و زشتى از هم جدا نبودند ، و همه ميخواستند خود را جا زنند و در مقام و شكل اولياى خدا بر مسند قرب قرار گيرند .
و با اين بيان ، اشكالات سبعهء ابليسيّه تماماً جواب داده مىشود
هامش
( 1 ) قسمتى از آيه 42 ، از سورهء 8 : الانفال : « تا آنكه كسى كه هلاك ميگردد ، از روى بيّنه و بصيرت هلاك گردد ؛ و هر كسى كه زنده مىشود و حيات طيّبه مىيابد ، از روى بصيرت و بيّنه باشد . »