و چنان آن موقف براى آنان طولانى است كه همانطور كه در روايت همين مجلس خوانديم : آنقدر عرق از بدن آنها خارج ميگردد كه اگر چهل شتر تشنه بياشامند سيراب ميشوند .
و بين اين دو دسته مردم : مقرّبين و منكرين ، افراد ديگر در درجات مختلف از عبوديّت قرار دارند ؛ هر چه خلوص و اخلاصشان بهتر بوده باشد ، به مقام تجرّد مطلق نزديكتر و گذران زمان را كمتر مىفهمند ، و هر چه درجه كبر و استكبارشان افزونتر بوده باشد از مقام تجرّد دور تر و گذران زمان را بيشتر ادراك مىنمايند .
پس مردم در موقف قيامت در درجات مختلفى قرار دارند و هر يك به حسب عقيده و ملكات و صفات مكتسبه و اخلاق و كردار خود ، بنحوهء خاصّى محاسبه ميشوند ؛ و مرور زمان را ادراك ميكنند .
و آنچه را كه صدر المتألّهين دربارهء دو وجهه ملكى و ملكوتى هر انسان بيان كرد ، اين معنى را به خوبى روشن ميسازد ، كه هر چه به وجههء ملكوتى بيشتر نزديك شويم ، تجرّد نفس ناطقه ما بيشتر ظهور و بروز مىكند و از آلام و گزند حوادث عالم كثرت و سراب اعتباريّات وهميه بيشتر در مصونيّت مىمانيم ؛ و هر چه به وجهه ملكى و ظاهرى نزديك شويم تجرّد نفس ناطقه ما كمتر ظهور مىنمايد ؛ و بيشتر گرفتار أهواء و افكار وهميّه و سرابيّه شيطانيّه خواهيم بود ؛ و بالنّتيجه در روز قيامت ، موقف ما زياد طول خواهد كشيد و گذران زمان سؤال و حساب به كُندى مىانجامد .
در تفسير « مجمع البيان » از أبو سعيد خدرى وارد است كه چون آيه
معاد شناسى (فارسى) — صفحة 267
مساهمون: السيد محمد حسين الطهراني
ص٢٦٧