است ، و تمام اسباب به تسبيب سبب ذات اقدس حقّ تعالى است ؛ و تمام موجودات با آثارشان كه رزق و حساب است همه براى او هستند و در نزد او حضور دارند » .
كوچك و بزرگ هم ندارد ؛ ضعيف و قوى هم مال ماست كه قدرت محدود داريم ؛ برداشتن يك مَن بار براى ما آسان است و يك خروار مشكل ؛ حلّ مسالهء حساب چهار عمل اصلى آسان است ؛ و حلّ مسائل رياضيّاتِ عميق و معادلات جبرىِ پيچيده مشكل ؛ شمارش افراد اين مسجد آسان ، و شمارش افراد روى زمين مشكل .
اين مشكلات و آسانىها براى ماست ، چون علم ما محدود است ، ما كجا علم داريم و چقدر علم داريم ؟ سراپاى ما جهل است . اينكه به خود نسبت علم ميدهيم و خود را عالِم مىناميم مايهء شرمندگى است ؛ و خدا هم حساب ما را روشن كرده آنجا كه گفته است :
وَ ما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا .
« 1 »
« به شما از دانش بهرهء اندكى داده شده است » .
اين لفظ « قليل » را هم كه آورده براى دلخوشى ماست كه بگوئيم : عِلم قليلى داريم . قليل كجا ؟ تمام علوم ما را كه جمع كنند و به روى هم انباشته نمايند در برابر علم حقّ تعالى از نسبت يك قطره به اقيانوسها و از يك ذرّه به خورشيد سپهرپيما كمتر است ؛ كمتر است بما لا يتناهى . پس چگونه عنوان دانش قليلِ بر ما صادق است ؟ پس بطور كلّى قِلّت و كثرت ، و شدّت و ضعف ، و بزرگ و كوچك ، عناوينى است نِسبى و اعتبارى براى ما ؛ براى ما موجودات محدود و
هامش
( 1 ) ذيل آيه 85 ، از سورهء 17 : الإسراء