خداوند دلهاى آنان را كج و منحرف كرد » .
و بنا بر آنچه گفته شد ، معلوم مىشود كه : هدايت و گمراهى هر دو به دست خداست ، ولى بدون جهت كسى را گمراه نمىكند ، و جبراً عليه ، بدون لحاظ اختيار و نيّت بد كسى را گمراه نمىنمايد بلكه گمراهى خدا ، عبارت از رشد و نموّى است كه به نيّات و ارادههاى آنها ميدهد ؛ و به آن ارادهها و اختيارها لباس هستى و تحقّق مىپوشاند .
و نيز معلوم مىشود كه به جهت تقييد اين آيات مذكوره ؛ آيه وارد در سورهء ابراهيم مقيّد مىشود ، به صورت ارادهء گناه و خيانت ؛ و اطلاق آن را و آيات مطلقهء مشابه آن را بايد تقييد كرد :
فَيُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشاءُ وَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
« 1 » .
« پس خداوند هر كه را بخواهد گمراه مىكند ؛ و هر كه را كه بخواهد هدايت مىنمايد ؛ و اوست خداوند عزيز و حكيم » .
عملى را كه انسان بجا آورده و يا نيّت بجا آوردن آن را دارد ، خدا رُشد ميدهد ؛ و بطور تضاعف بالا مىبرد .
كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَ اللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ .
« 2 »
« همانند دانه اى از گندم و يا جو كه آن دانه هفت سنبل دهد ، كه در هر يك از آن سنبلها صد دانه موجود است ؛ و از اين مقدار هم خداوند به كسانى كه بخواهد زيادتر ميدهد ؛ يعنى از هفتصد برابر هم
هامش
( 1 ) قسمتى از آيه 4 ، از سورهء 14 : إبراهيم
( 2 ) قسمتى از آيه 261 ، از سورهء 2 :