جلو برود و علوم خود را گسترده كند ؛ ولى بواسطه اشرف مخلوقات بودن خود ، نمىتواند انكار شعور و ادراك از بقيّهء موجودات بنمايد .
پس بنابراين تمام موجوداتى كه شهادت ميدهند داراى علم و شعور و ادراكند ؛ ما نمىفهميم .
وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ
. « 1 »
« هيچ چيزى نيست مگر آنكه با حمد خدا تسبيح ميگويد و ليكن شما مردم تسبيح آنها را نمىفهميد » .
يُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ وَ الْمَلائِكَةُ مِنْ خِيفَتِهِ
. « 2 »
« رعد و آسمان غرّشى كه به گوش ميرسد ، به حمد خداوند تسبيح ميكنند ؛ و فرشتگان از خوف و خشيّت حقّ با حمدِ خود تسبيح گويانند » .
آرى همينست كه وجود و حيات و علم در همهء موجودات سارى است ؛ زيرا ايجاد نطق را تسبيح نميگويند و همچنين شهادت نمىنامند . و بنابراين اساس ، خداوند تعييب و تعيير مىكند افرادى را كه به موجودات بى جان عشق ورزيده و آنان را عبادت كردهاند .
وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ لا يَسْتَجِيبُ لَهُ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ وَ هُمْ عَنْ دُعائِهِمْ غافِلُونَ * وَ إِذا حُشِرَ النَّاسُ كانُوا لَهُمْ أَعْداءً وَ كانُوا بِعِبادَتِهِمْ كافِرِينَ .
« 3 »
هامش
( 1 ) قسمتى از آيه 44 ، از سورهء 17 : الإسراء .
( 2 ) صدر آيه 13 ، از سورهء 13 : الرّعد .
( 3 ) آيه 5 و 6 ، از سورهء 46 : الاحقاف .