مركّب از اجزاء متفرّق و متشتّت ميداند ؟ درحالىكه همينطورى از نقطهء نظر فيزيكى بين اجزاء اين جهان ، اين ربط عظيم و عجيب برقرار است و ارتباطات جهان مادّه از نقطهء نظر مادّه ، فلاسفه و متفكّران را مبهوت و حيرتآسا ساخته است ، همينطور از نقطهء نظر معنى و ارتباطات روحى و نفسى ، بين اين جهان ربط عجيب و عظيم موجود است .
تا نگريد طفل كى نوشد لبن * تا نگريد ابر كى خندد چمن « 1 »
تا نگريد طفلك حلوا فروش * بحر بخشايش كجا آيد به جوش « 2 »
به حقايق و اسرار جز علام الغيوب كسى مطلع نيست
و حاصل آنكه علوم انسانى بسيار اندك است و اسرار و غوامض اين جهان بسيار فراوان ، در هر موجودى بلكه در هر ذرّهاى يك جهان اسرار مختصّ به آن وجود دارد ، كه انسان أبداً از آن خبرى ندارد ؛ و بنابراين در برابر اين علوم و اسرار و حقائق و اطوارِ هستى و جهان آفرينش ، علوم انسان به قدر ذرّه ايست در برابر امواج نورانى خورشيد عالمتاب كه تمام فضاى عالم اجرام و ستارگان و كهكشانها را فرا گرفته است ؛ يا به قدر قطرهاى در مقابل اقيانوسهاى آب كه سه ربع جهان را غير مسكون ساخته است ؛ بلكه از اين مقياس هم كمتر و كوچكتر ؛ بلكه ميتوانيم بگوئيم : صفر در برابر بى نهايت .
علوم و اسرار و واقعيّات به اندازهاى گسترده و پهناور است كه اگر انسان در تمام مدّت عمر زحمت بكشد و رنج برد و تحمّل مشاقّ كند با فرض اينكه داراى فكر عالى و سرشار باشد ؛ از حقيقت و اسرار
هامش
( 1 ) « مثنوى » طبع ميرخانى ، ج 2 ، ص 115 ، سطر 11 .
( 2 ) همين كتاب ، ص 116 ، سطر 23 .