به تمام عقول و نفوس محيط است . - تمام شد كلام فيلسوف .
حشر صورت حسّيّه به سوى صورت نفسانيّه ، فقط براى اهل معرفت روشن است
از جميع آنچه ما ذكر كرديم و نقل نموديم ، ثابت و محقّق شد كه از براى هر صورت حسّيّهاى يك صورت نفسانيّه در عالم غيب هست كه آن صورت ، معاد اين صورت و مرجع اين صورت است كه بعد از زوال از اين عالم ، كه عالم حسّ و شهادت است ، بسوى آن محشور خواهد شد .
و الآن نيز آن صورت غيبى موجود است و اين صورت حسّى متّصل بدان صورت است و راجع به آنست ، امّا از نقطهء نظر اينكه اين صورت ، مغمور در هيولا و مشوب به نقائص و أعدام است و با پردهها و حجابها محجوب است ، حشر آن بسوى آن صورت نفسانيّه براى كسانى كه بخواهند آن را ببينند و مشاهده كنند ، روشن نيست ؛ مگر براى اهل معرفت كه احوال آخرت را با ديدهء بصيرت نه با چشم و بصر مىنگرند .
و چون صورت مادّيّهء آن صورت نفسانيّه از هم بپاشد و از اين حجابهاى جسمانى كه در حقيقت مقبرهء آنچه در علم خداست مىباشد رها گردد ، در آن عالم ظهور و بروز مىكند و بسوى دار آخرت حشر مىشود ؛ همچنان كه خداوند فرموده است :
وَ بُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِمَنْ يَرى
. « 1 » « و ظاهر گرديده مىشود جحيم براى كسى كه ببيند . »
جحيمِ در دار آخرت ، باطن صورت سفلى طبيعى است
و آن جحيمى كه در دار آخرت ظاهر و بارز ميگردد بطورى كه همهء خلائق آن را اوّل به علمُ اليقين و سپس به عينُ اليقين مىبينند
هامش
( 1 ) ، آيه 36 ، از سورهء 79 : النّازعات