معاد جسمانى از ضروريّات اسلام است و قابل انكار نيست ، امّا معاد مادّى عنصرى را كسى از ضروريّات نشمرده است ، و مرحوم صدر المتألّهين و حكيم سبزوارى نيز آن را اثبات نكردهاند . « 1 »
و ليكن خداوند عليم به ما عنايت فرمود و بدين طريقى كه ذكر كرديم معاد مادّى عنصرى را روى موازين برهانى مبرهن ساختيم وَ لِلَّهِ الْحَمْدُ وَ لَهُ الْمِنَّةُ عَلَى نَوالِه .
حال بايد ديد آيا حشر و معاد براى خصوص انسان است ، يا براى موجودات ديگر هم هست ؟
در آيات قرآن كريم وارد است :
إِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ
« 2 » ،
أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ
« 3 » ،
إِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ
. « 4 »
كلام صدر المتألّهين در « أسفار » راجع به حشر همهء موجودات
صدر المتألّهين راجع به معاد و حشر همهء موجودات در « أسفار » چنين گويد :
مُعاد در روز قيامت مجموع نفس و بدن است
كسى كه در اين اصول و قوانين ده گانهاى كه ما بنيان آنها را استوار و اركان آنها را مشيّد و محكم نموديم و با براهين ساطعه و ادلّهء قاطعه و روشن ، چه در سائر كتابها و رسائل خود ، و چه در اين كتاب بخصوص به اثبات رسانديم تأمّل كافى و تدبّر وافى بنمايد ، به شرط
هامش
( 1 ) از فلاسفهء اسلام كسى را به خاطر نداريم كه اين معاد را اثبات كرده باشد ، مانند شيخ اشراق و بو على و بهمنيار و غيرهم .
( 2 ) ذيل آيه 28 ، از سورهء 3 : ءَال عمران ؛ و ذيل آيه 42 ، از سورهء 24 : النّور ؛ و ذيل آيه 18 ، از سورهء 35 : فاطر
( 3 ) ذيل آيه 53 ، از سورهء 42 : الشّورى
( 4 ) اين عبارت در شش آيه از قرآن كريم آمده است .