ابتداء آفرينش آنها بوده و نزولشان بدين عالم از آن نقطه بوده است .
همهء موجودات عالم معاد دارند
تمام موجودات اين عالم معاد دارند و حركت بسوى خداوند متعال . نفس انسان ، نفس حيوان ، نفس نبات و حتّى جمادات نيز معاد دارند ؛ و نفوس ملائكه و انبياء ، و خلاصه تمام موجودات مجرّدهء عالم عِلوى معاد دارند ؛ و معاد آنها عبارت است از : اندكاك و فناء در همان اسمى از اسماء ذات حقّ كه از آن بوجود آمدهاند .
اين پشّه كه معاد دارد ، يعنى همان قوس نزولى را كه در خلقت پيموده است بايد پس از آن صعود نموده و در آن اسم و صفتى كه موجب بدء و پيدايش او شده است مضمحلّ و فانى و مندكّ گردد .
كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ
« 1 » . « همچنان كه شما را آفريد و از مبدئى بوجود آورد ، همينطور شما بايد برگرديد و به همان مبدأ عود كنيد . »
كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ
« 2 » . « همانطور كه ما اوّل خلقت را ابتدا كرديم ، آن خلقت را به همانجا عود ميدهيم و برميگردانيم . »
خداوند اوّل چيزى را كه خلق فرمود ، مانند عقل چنان كه در روايت است : أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللهُ الْعَقْلُ ، يا مانند نور چنان كه آن نيز در روايت آمده است ، يا آب چنان كه آمده است : أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللهُ الْمَآءُ كه منظور همان وجود منبسط و رحمت واسعهء خداست ؛ به هر حال آنها معادشان به ذات مقدّس است
هامش
( 1 ) . ذيل آيه 29 ، از سورهء 7 : الاعراف
( 2 ) قسمتى از آيه 104 ، از سورهء 21 : الانبياء