بيان آنها موجب اطالهء سخن بدون فائده مىباشد .
و آنچه متكلّمين در اين مقام بحث نمودهاند ، وافى به الزام خصم و سيطره بر انكار او نخواهد بود ، پس چگونه با آن ، حقيقت مرام و مقصود روشن گردد و حقّ كلام در اين مسائل ادا شود .
و بنابراين براى كسانى كه در اين امور اعتقاديّه به مجرّد بحث كلامى اكتفا مىكنند بهتر است از اين منكرين معاد و انكار كنندگان احكام شريعت - به جهت آنكه أفهام و مدارك آنان از ادراكش قاصر است - چنين استفسار كنند كه :
آيا آنها مدّعى هستند كه معاد ممتنع است ، يا جواز و امكان آن را منع مىكنند ؟ !
و بنا بر صورت اوّل به آنها گفته شود : بر عهدهء شماست كه براى اثبات مدّعاى خود ، اقامهء برهان و بيّنه كنيد ! و البتّه از بيّنه و برهان در گفتار شما هيچ عين و اثرى نيست .
و بنا بر صورت دوّم : هر چيزى كه ظاهرش از استحاله و امتناع بر كنار است ، آيات الهيّه و أخبار نبويّه - كه از گويندهء مقدّس و پاكيزهاى كه از شوب غلط و دروغ مصون است وارد شده است - قائم مقام براهين هندسيّه در مسائل تعليميّه و دعاوى حسابيّه خواهد بود . « 1 »
بارى ما در اينجا به مقدار كافى از مسائل معاد جسمانى بحث نموديم و إن شاء الله تعالى حقيقت آن بر مستمعين و خوانندگان روشن شده است ، و اجمالًا نظريّهء أعلام از حكماى اسلام را بيان
هامش
( 1 ) همان مصدر ، ج 9 ، ص 167 و 168