منكرين بهشت و جهنّم - كه در شريعت حقّهاى كه مقام نبوّت آورده است و در فنّ حكمتى كه بر اساس اصول و مبانى متين و استوار بنا شده است ، به تحقّق و ثبوت آن دو حكم شده است - تعيين مكان آن دو است ، و ملتزم شدن به اينكه بايد آن دو در جهتى از جهات امتداديّهء وضعيّه بوده باشند و در زمانى از زمانهاى متصرّم و متدرّج وقوع يابند ، و لازم است كه حتماً آنها داخل حجابهاى آسمانها و زير حيطهء فلك مُحدِّد الجهات و عرش متماديات قرار گيرند .
جواب صدر المتألّهين از اين شبهه
و جواب از اصل اين شبهه براى قلع و قمع صورت و مادّهء آن ، همانطور كه از تأسيس اصول مبرهنهء در اين مقام استفاده مىشود ، آنست كه بر منهاج بحثهاى متألّهين و طريق كسانى كه با گامهاى معرفت و يقين بسوى خداوند راه پيمودهاند پاسخ گفته شود بدينطريق كه :
اين حجّت شما مبتنى است بر اينكه براى بهشت و دوزخ ، مكانى از جنس مكانهاى اين دنيا بوده باشد .
ليكن اصل اثبات مكان بدين كيفيّت براى بهشت و جهنّم باطل است ؛ و بنابراين ، شبهه از اساس ويران ، و از ريشه و بن بريده شده است .
و از چيزهائى كه واضح مىكند اين مطلب را آنست كه همانطور كه در سابق اشاره شد ، عالم آخرت ، عالم تامّ و تمامى است كه هيچ چيز از جوهرهء آن از آن خارج نيست ؛ و چيزى كه حالش و كيفيّتش اينچنين است در مكان نخواهد بود ؛ كما آنكه مجموع اين عالم نيز در مكانى نيست كه بتوان به آن اشارهء وضعيّه از خارج يا از داخل آن نمود .