و به گفتار خداى تعالى :
أَ وَ لَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ
. « 1 »
« آيا آن كسى كه آسمانها و زمين را خلقت فرموده است ، توانائى آن را ندارد كه مثل آنان را خلق كند ؟ »
و اگر بگوئى : بنابر اين تقريب ، آن كسى كه مورد ثواب و پاداش واقع مىشود بواسطهء لذّات جسمانى ، و يا مورد عقاب قرار ميگيرد بواسطهء آلام و رنجهاى جسمانى ، غير از آن كسى است كه عمل به طاعت نموده است و يا مرتكب معصيت گرديده است .
در پاسخ گفته مىشود : معيار در اين جهت روح است ، زيرا كه ادراك ثواب و عذاب را روح مىكند گرچه بتوسّط آلات بوده باشد ؛ و روح بعينه باقى است ؛ و از همين روى به انسان از زمان طفوليّت تا زمان پيرى و كهولت گفته مىشود : او خودش است بعينه ، گرچه صورتهاى او و مقادير او و أشكال و أعراض او ، بلكه بسيارى از اعضاء و قواى او تبديل شده است . و دربارهء كسى كه در جوانى جنايتى كرده و چون به پيرى رسد او را عقاب كنند و پاداش نمايند ، نمىگويند : غير جانى را پاداش كردند .
بيان مذهب حقّ در باب معاد
اينها كه بيان كرديم ، تحرير مذهبها و آراء واردهء در معاد بود ؛ و همانطور كه خواهى دانست مذهب حقّ در باب معاد آنست كه : آنچه مُعاد مىپذيرد يعنى عود و بازگشت مىكند همين شخص است
هامش
( 1 ) قسمتى از آيه 81 ، از سورهء 36 : يس