از تعلّقات نمود ، به عالم مفارقات عود خواهد كرد .
بسيارى از اكابر حكماء و مشايخ عرفا و جمعى از متكلّمين قائل به هر دو قسم معاد شدهاند
و بسيارى از اكابر حكماء ، و مشايخ عرفاء ، و جمعى از متكلّمين مانند حجّة الإسلام غزالى و كَعبى و حَليمى و راغِب اصفهانى ، و بسيارى از اصحاب ما اماميّه مانند شيخ مفيد و شيخ أبى جعفر طوسى و سيّد مرتضى و علّامهء حِلّى و محقّق خواجه نصير الدّين طوسى رضوان الله تعالى عليهم أجمعين ، قائل به هر دو قسم از معاد شدهاند . « 1 »
به جهت آنكه استدلال نمودهاند كه : نفس انسان مجرّد است و به بدن بازگشت مىكند .
و جمهور نصارى و تَناسُخيّه نيز به همين قول معتقدند ، الّا اينكه فرق در آنست كه محقّقين از مسلمين و پيروان آنها معتقدند كه : ارواح حادث هستند ، و به بدن ، نه در اين عالم بلكه در عالم ديگر ، عود مىكنند . امّا تناسخيّه معتقدند كه : ارواح قديم هستند و به بدنها در
هامش
( 1 ) قول متين و استوار همين است ، چون انسان عبارتست از نفس و بدن ، و اگر ميخواهى بگو : از عقل و نفس ؛ بنابراين براى بدن كمالى است و مجازاتى است و براى نفس نيز كمالى و مجازاتى است ؛ و همچنين براى نفس و قواى جزئيّهء او كمالات و غاياتى متناسب با خود او خواهد بود ، و براى عقل و قواى او كه كلّى است نيز كمالى و غايتى است . و چون اكثر مردم با غايات روحانيّهء عقليّه سر و كارى ندارند ، دربارهء آنها بنا به قول كسانى كه ميگويند : معاد فقط روحانى است ، مستلزم تعطيل خواهد شد ؛ و بنا به قول كسانى كه ميگويند : معاد فقط جسمانى است ، دربارهء گروه اقلّ از خواصّ و اخصّ از مردم مستلزم تعطيل خواهد شد - حكيم سبزوارى قدَّس الله سِرَّه . ( تعليقه )