آنچه استاد ما در اين باره بحث فرمودهاند ، در غايت متانت است . فقط در يك نكته احتياج به شرح مختصرى داريم ، و آن اينكه ايشان طبق آيه شريفهء قرآن چنين پنداشتهاند كه درِ كهف بايد رو به جانب جنوب باشد تا خورشيد در دو موقع : در هنگام طلوع بر دهانهء راست كهف ، و در هنگام غروب بر دهانهء چپ كهف بتابد ، و افراد غارنشين خورشيد را فقط در اين دو موقعيّت ببينند ؛ و بنا بر همين اساس ايراد فرمودهاند به كسانى كه در كهف را به جانب شمالى گرفتهاند ، و فرمودهاند : بنابراين بايد عنوان راست و چپ را نسبت به خارج كهف دانست نه داخل آن ، و اين خلاف معمول و معروف و خلاف اعتبار است .
و ليكن ميگوئيم كه اگر در كهف رو به سمت شمال باشد ، با اعتبار و دلالت آيه قرآن نزديكتر است بدون آنكه محتاج باشيم عنوان جهت يمين و يسار را از همان عنوان معروف كه نسبت به داخل كهف است تغيير دهيم .
چون در آيه مباركه چنين لفظى نيامده است كه خورشيد در دو هنگام طلوع و غروب بر دهانهء غار مىتابد ، بلكه در هنگام طلوع به لفظ « تَزاوُر » و در هنگام غروب به لفظ « قَرْض » آمده است .
تزاور به معناى ميل نمودن و منحرف شدن است . يعنى چون آفتاب طلوع كند ، از جانب راست كهف ( كه همان جهت راست نسبت به داخل غار است ) ميل مىكند و منحرف مىشود و بدون اينكه به درون غار بتابد ، از پشت غار عبور نموده ، و تا هنگام غروب
معاد شناسى (فارسى) — صفحة 338
مساهمون: السيد محمد حسين الطهراني
ص٣٣٨