در برزخ ، آسمان هست و زمين هست چون عالَم صورت است ، و موجودات و نفوس برزخيّه اطّلاع از دنيا دارند و از آسمانها و زمين مطّلعند ، البتّه حيات آنها در ملكوت آسمان و زمين است .
و امّا آن آيه مباركه :
النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَ عَشِيًّا وَ يَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ .
« 1 »
از چند جهت ميتوان از آن استفاده نمود كه راجع به عالم برزخ است نه عالم قيامت كبرى :
اوّل از عنوان غُدُوّ و عَشىّ زيرا همانطور كه ذكر شد در قيامت كبرى ، روز و شب نيست .
در برزخ ، درى از بهشت و جهنّمِ قيامتى باز ميگردد
دوّم از عنوان
يُعْرَضُونَ عَلَيْها
زيرا كه معنايش اينست كه : مشركين را عرضه بر آتش ميدارند ، و معنى عرضه آن نيست كه در آتش مىافكنند ، بلكه آنست كه پهلوى آتش مىبرند و در كنار آن قرار ميدهند و آتش را به آنان مىنمايانند بطورى كه لهيب و شعلهء آتش ، آنان را فرا نمىگيرد ، و ليكن از حرارت آن اجمالًا به آنها ميرسد و از منظرهء دهشتناك آن متألّم و متأثّر ميگردند . همانطور كه سابقاً گفتيم بهشت و جهنّمِ قيامتى در برزخ نيست بلكه راهروئيست براى قيامت و دريچه ايست براى آن .
يُفْتَحُ لَهُ بَابٌ إلَى الْجَنَّةِ وَ يُفْتَحُ لَهُ بَابٌ إلَى النَّارِ . « 2 »
هامش
( 1 ) آيه 46 ، از سورهء 40 : غافر
( 2 ) اين معنى در چندين روايت در جلد سوّم « كافى » بابُ المسألةِ