اجماعاً عالم برزخ را قبول كرده و قائل به تجرّد آن شدهاند .
مرحوم حاج ملّا هادى سبزوارى نيز همين نهج را پيموده و تجرّد عالم خيال را اثبات كرده است ، و چون معاد جسمانى را به بقاى صور در عالم دهر و عالم كَوْن ميداند ، لذا فرموده است كه اثبات تجرّد خيال براى اثبات معاد جسمانى مفيد است .
و عمده دليلى را كه براى تجرّد خيال اقامه فرموده است يكى برهان تَحَلُّل است و ديگرى برهان امتناع انطباع شىء بزرگ در چيز كوچك .
ما از بيان كيفيّت اين دو استدلال صرف نظر مىنمائيم ؛ افرادى كه مايل باشند به كتب حكمت مراجعه مىكنند .
مرحوم سبزوارى در منظومهء خود گويد :
تَحَلُّلُ الرّوحِ وَ أنَّهُ امْتَنَعْ * كَوْنُ الْعَظيمِ فى صَغيرٍ انْطَبَعْ
دَلّا عَلَى تَجَرُّدِ الْخَيال * فَهوَ مِثالُ عالَمِ الْمِثالِ
« 1 »
بايد دانست كه : بدن كه در ميان قبر ميرود و به روى آن خاك مىريزند ، غير از صورت مثالى است كه به برزخ ميرود . سؤال و حساب با بدن مثالى است نه با بدن خاكى ؛ بدن خاكى حركتى ندارد ، چشم و گوش و ادراك ندارد ، چه در ميان قبر بپوسد يا نپوسد .
امّا بدن مثالى كه همان عالم صورت انسانى است ، او نمىميرد بلكه زنده است ، ديدهء بصيرت و ادراكش كم نمىشود بلكه افزون
هامش
( 1 ) « شرح منظومهء سبزوارى » مبحث طبيعيّات ، مبحث نفس ، غُرَرٌ فى الْحَواسِّ الباطِنيَّة ، از ص 286 تا ص 288 ؛ كاملًا اين موضوع را بيان كرده است .