و مجالى براى انسان باقى نمىگذاشت تا زيادى از آن را در صنعتها به كار برد . مضافاً به اينكه اين گونه اعمال ، سختيهاى كمرشكن و مشكلات غير قابل تحمّل و تنگى و مشقّت در تهيّهء معاششان ايجاد مىنمود .
پس از اين ، امام عليه السلام شروع نمود در بيان و شرح آنچه كه هر نوع از انواع سه گانهء حيوان را از همديگر متمايز مىسازد ، و آنها عبارتند از : انسان ، و گوشت خواران ، و گياه خواران ، و بيان آنچه كه هر يك از آنها اقتضاى چه نوع عضوى در بدنشان دارند ؟ ! در اينجا امام عليه السلام از لطائف حكمت ، و بدايع قدرت ، و محاسن طبيعت ، شرحى عالى دارند .
امام عليه السلام حكمت قرار دادن چشمان بهائم را در چهره شان ، و دهانشان را در شكاف زير صورت ، و اينكه خداوند آن را مانند دهان انسان كه رو برو مىباشد قرار نداده است ، و همچنين دربارهء خصوصيّات اعضاء و جوارح ديگر ذكر كردند .
و براى زيركى و فطانت بعضى از آنها براى تو همين بس است كه بز كوهى كه خورندهء مار مىباشد ، از خوردن آب امتناع مىنمايد چون شرب آب آن را مىكشد . « 1 »
و روباه بر پشتش مىخوابد و شكمش را باد مىكند در وقت گرسنگى تا طيور آسمان گمان كنند او مرده است . همين كه بر رويش مىنشينند تا با چنگالشان پارهاش كنند ، ناگهان بر آنها مىجهد و آنها را طعمهء خود مىگرداند . و غير از بز كوهى و روباه نيز بقيّهء حيوانات اينچنين هستند .
حضرت امام جعفر صادق عليه السلام مىگويد : اين گونه حيلهها را در طبع حيوانات
هامش
( 1 ) اين حيوان چنان كه در روايت آمده است اسمش أيِّل مىباشد با فتحهء همزه و تشديد ياء و جمعش أيايل است به معنى گوزن ، و مشابه آن حيوانى است از ذوات ظلف ( كفشداران ) ، نرينهء آن داراى شاخهاى متشعّب غير مجوف است و مادينهء آن شاخ ندارد . در اين روايت مفضّل ، امام عليه السلام مىفرمايد : مارها را مىخورد و عطش شديدى پيدا مىكند و از آشاميدن آب ابا مىنمايد از ترس آنكه سمّ در بدنش سرايت كند و او را بكشد . اين حيوان در كنار چالههاى آب در حالى كه عطش او را رنج مىدهد مىايستد و با صداى بلند نعره مىكشد و از آن آب نمىآشامد ، زيرا اگر بياشامد در همان ساعت مىميرد . ( « بحار الانوار » طبع حروفى ، ج 3 ص 100 )