و متوالى ، و آن جهتى كه خداوند به وسيلهء آن انسان را از خلقت بهائم جدا ساخته است ، كشانيد و به دنبالش سخن را راجع به حواسى كه خداوند انسان را بدان اختصاص داده و فوائد قرار دادن آن حواسّ را به صورت موجود ، و انحصار آنها به اثرى كه از غير آنها بر نمىآيد ، و اختصاص هر يك آنها به اثرى كه از دومى ساخته نيست ، گسترش داد .
حكمت الهى در كيفيت اعضاء انسان
و به همين منوال بيانش را در اعضاء مُفْرده و مُزْدَوَجه ( تك و جفت ) از اجزاء بدن رسانيد و شرح داد سلسلهء علل و اسبابى را كه به جهت آنها بر اين گونه تركيب خاصّ او را آفريد .
و بيان خود را نيز شامل نمود بر آنچه حضرت پروردگار جليل به انسان عطا فرمود ، از نعمتهاى گوناگون در خوراكيها و آشاميدنيها ، و وجه تمايزى كه در خلقت ميان افراد بنى آدم قرار داده است ، به طورى كه يكى از آنها مشابه دگرى نخواهد گرديد .
هامش
آنگاه آن مقدار ثقل و فضول و خبائثى كه از بقيهء غذا بجاى مىماند به سوى مجارى خاص وارد مىشود ، و آنچه كه از جنس صفراء مىباشد به سمت كيسهء صفرا ( مراره ) مىرود ، و آنچه كه از جنس سوداء مىباشد به سمت طحال مىرود ، و آن رطوبتهاى خبيثه و زائده به سمت مثانه گسيل مىشود . »
بايد دانست كه در اين بيان امام عليه السلام نكاتى است كه بالصّراحة از جريان خون كه دانشمند انگليسى : « ويليام هاروىWilliam Harvey» ( تولّد در 1578 و مرگ در 1756 ميلادى ) آن را كشف كرده است پرده بر مىدارد . در اينجا امام عليه السلام از جريان و گردش خون در شرائين و أورده ( سرخ رگها و سياه رگها ) كه مركزش قلب مىباشد بطور تفصيل سخن گفته است لهذا به جرأت مىتوان گفت : اوّلين مكتشف گردش دورانى خون امام عليه السلام بوده است . أطبّاء و پزشكان همگى بر آن بودند كه توزيع خون در بدن به صورت و هيئت شَجَر ( درخت و شاخ و برگ آن ) مىباشد و خون در بدن در اين رگهاى بزرگ و كوچك حتى عروق شعريّه ( مويرگها ) ثابت و غير متحرّك مىباشد . امام صادق عليه السلام است كه با اين بيان خود توضيح و تشريح فرمود كه : شجريّتِ دم درست نيست بلكه آنچه هست دَوَران دم مىباشد . ( عبارت امام را كه در اينجا آورديم از « بحار الانوار » طبع حروفى ج 3 ص 68 نقل نموديم )