نشر دهد از يك ناحيه ، علّتِ تمدّن بود ، و از يك ناحيه ، علّت فترت انتقال حكم از امويّين به عباسيّين ، و از يك ناحيه ، وجود راويان ثقه كه تعدادشان بسيار بود و همگى ايمان به امام صادق داشتند ، و به طريق نيكوئى از وى اخذ علوم مىكردند تا جائى كه بعضى علماء شيعه قائل به توثيق چهار هزار تن از آن روات بدون استثناء شدهاند . و شايد علاوه بر اين عوامل كه بر ما ظاهر و روشن گرديده است ، عوامل و اسباب ديگرى هم وجود داشته است كه بر ما پنهان مانده است .
و بر هر تقدير ، اين عوامل و اسباب به طورى كه با هم مجتمع شوند براى أحدى از ائمه غير از امام صادق حاصل نگشت . امام على حواريّون و اصحابى خالص و پاك داشت ، همچون مَيثم تمّار ، و كُمَيْل بن زياد ، و حُجْرُ بْن عَدى ، و محمّد بن أبى بكر و غيرهم و ليكن در عصر خلافتش مبتلا شد به جنگها و حربهاى داخلى و همين كه به جوار پروردگارش شتافت ، معاويه در نابودى و محو آثار او ، و كشتن رجال او ، و از ميان برافكندن تمام آنچه كه به وسيله و سببى با او ربط پيدا مىكند ، دستآلود .
امَّا عصر امام حسنين و امام سجاد ، پس آن عصر معاويه و پسرش يزيد ، و زياد و پسرش عبيد الله ، و عبد الملك و شيطان او : حَجّاج ، عهد سر بريدنها و گردن زدنهاى شيعه بود . عهد به شهادت رسانيدن ائمّهء شيعه بود ، عهد مسموم ساختن امام حسن ، عهد قربانگاه مرْج عَذْراء ، و عهد تأسُّف خيز كربلا ، و واقعهء حَرَّه و غيرها از مشابه آنها بود .
امّا امام باقر ، پس او گرچه اولين مؤسّس مدرسهء فرزندش امام صادق است ، چون اصحاب و شاگردانى داشت از اكابر تابعين و اعيان فقهاء و محدِّثين كه در مسجد جدّش رسول اكرم صلّى الله عليه و آله و سلّم دورش حلقهوار مىنشستند ، و استماع علوم و روايات مىنمودند و ليكن الله سبحانه پيش از آنكه اين مدرسه به نهايت خود در رشد و بهره بردارى كامل برسد او را به سوى خود برد ، و در حالى كه 57 سال داشت ، در عهد خلافت هِشام بن عَبد الملك وى را قبض روح نمود ، و به جايش خليفهاش
امام شناسى (فارسى) — صفحة 203
مساهمون: السيد محمد حسين الطهراني
ص٢٠٣