حروف كه از همه كاملتر است ميزانهايى وجود دارد ، با اين وصف بيم آن است كه اصطلاح « كَمِّى » كه بر « دانش » جابرى تطبيق شده كلمهاى چند پهلو و خيالى باشد .
جملهء « علم ميزان » عبارت است از كشف رابطهء موجود بين ظاهر و باطن هر جسم . پس عمليّات كيمياگرى چنان كه گفتيم حالت أعلاى تأويل ( تفسير روحانى ) است : مستور كردن ظاهر و به ظهور در آوردن مستور چنان كه در كتاب « ميدان العقل » بحث شده است . اندازه گرفتن طبايع هر جسم ( حرارت ، برودت ، رطوبت ، يبوست ) عبارت است از اندازه گرفتن كمِّيتهايى كه جسم از نفس يا روح جهان تصاحب كرده است . يعنى به دست آوردن ميزان شوق هبوط روح در آن جسم .
اساسى كه مبناى « ميزانها » است از شوق و علاقهء نفس به عناصر سرچشمه گرفته است . پس مىتوان گفت : تحوّل نفس در بازگشت به سوى خود ، شرايط استحالهء اجسام را ممكن مىسازد .
نفس وِعاءِ اين تحوّل و قلبِ ماهيّت است . پس عمل كيمياگرى به طور أخصّ يك عمل ( روانى - روحانى ) است ، اما نه از اين باب كه موضوعات و نصوص كيمياگرى « رَمز و تمثيل نفس » يا « رمز روح » باشد ، بلكه به اين علّت كه مراتب عملى كه حقيقةً در مورد مادّهاى معلوم انجام مىگيرد با مراحل بازگشت نفس به سوى خود نفس ممثّل مىگردد .
اندازه گيريهايى چنين پيچيده ، و أعدادى كه گاهى بسيار بزرگ است ، و از طرف جابر با كمال دقت به كار رفته ، براى آزمايشگاههاى روزگار ما فاقد معنى است .
پس اساس و غايت علم ميزان ، اندازه گيرى و سنجش تمايل امتراج روح جهان است در هر ماده . و مشكل مىتوان تصور كرد كه علم « كمِّى » امروز قبل از آن پيدا شده باشد ، اما در عوض مىتوان آن را به عنوان تقدّم زمانى « نيروى نفس » كه امروز يك سلسله تحقيقات و مطالعات را ايجاب مىكند تلقّى كرد .
امام شناسى (فارسى) — صفحة 123
مساهمون: السيد محمد حسين الطهراني
ص١٢٣