به تحقيق نمىتوان مؤلِّف مجموعهء آثار جابرى را معيّن كرد . بِرْتِلُو « 1 » كه بخصوص در افكار جابر ( به تلفّظ لاتينى
Geber
) مستغرق بود ، و در آن وقت به مدارك كافى از افكار جابر دسترسى نداشت ، به افكارى سطحى و بى اساس عقيدهمند شد . أما در عوض هولميارد « 2 » با توجه به منقولات و روايات فراوان ، أسناد متقن فراهم آورد كه : جابر در قرن دوم هجرى ( هشتم ميلادى ) مىزيست ، و شاگرد امام ششم : امام جعفر عليه السلام بود و تأليف مجموعهاى بزرگ تقريباً مشتمل بر سه هزار رساله به او منسوب است . ( اگر تعداد اين رسائل را با آثار ابن عَرَبى يا مجلسى مقايسه كنيم كثرت آن را مىتوان باور كرد . )
رُوسْكَا « 3 » راه وسط را انتخاب كرد ، او تأثير مستقيم امام را نفى كرده ( اين عقيده با توجّه به روايت مُسَلَّم شيعه اندكى خود رايى غير منصفانه است ) اما روايتى را پذيرفته كه منابع آن در ايران بوده است . پُلْ كِراوْس از تحقيقات و سنجشهاى محتاطانهء خود چنين نتيجه گرفته است كه : اين مجموعه را عدّهاى تصنيف كردهاند گرداگرد يك هستهء اصلى . مجموعههائى از كتب با نظم و ترتيبى فراهم آمده است كه تقريباً مىتوان آنها را به همان مبدأ اصلى رسانيد .
تاريخ پيدايى آنها در حدود قرن سوم هجرى ( نهم ميلادى ) يا قرن چهارم ( دهم ميلادى ) است نه قرن دوم ( هشتم ميلادى ) . معذلك مشهور است كه : صرفنظر از تباين بين مجموعه آثارى كه موسوم به « مجموعهء فنّى است » با ساير آن مجموعهها ، بين همهء آنها رابطهء اساسى موجود است ، و همهء آنها از يك منبع مسلَّم الهام مىگرفته است .
اگر حقيقت داشته باشد كه قسمتى از مجموعهء رسالات متعلّق به كتاب « راز
هامش
( 1 )Marcelin Berthelotyشيميدان و سياستمدار فرانسوى ( 1827 تا 1907 ) متولّد پاريس ، مؤلِّف آثارى راجع به تركيب اجسام آلى شيمى و حرارتى ، و عضو فرهنگستان فرانسه .
( 2 )Holmyard( 3 )Ruska