و اما علم كلام پس على ، اصل آن است و از خطبههاى وى مردم استفاده كردهاند . و جميع مردم تلامذهء او مىباشند . به جهت آنكه معتزله منتسب مىشوند به واصِل بن عطاء زيرا كه وى أرشد و اكبر گروه معتزله است . و او شاگرد ابو هاشم عبد الله بن محمد بن حَنَفِيَّه بوده است . و ابو هاشم شاگرد پدرش ، و پدرش شاگرد على عليه السّلام بوده است .
و أشاعره شاگردان ابو الحسن على بن أبى بِشر أشْعَرى مىباشند ، و او شاگرد ابو على جُبّائى است كه او شيخى از مشايخ معتزله است « 1 » .
* * *
خطاى احمد امين در حكم به اخذ شيعه از معتزله
احمد امين بك مصرى پس از بحث مفصّل راجع به شيعه مىرسد به اينجا كه مىگويد :
شيعيان در بسيارى از مسائل اصول دين قائل به قول معتزله هستند . شيعه به مانند معتزله معتقد است كه : صفات خداوند عين ذات اوست ، و به آنكه قرآن مخلوق است ، و به آنكه كلام نفسى واقعيّتى ندارد ، و به منكر بودن رويت خدا با چشم ظاهر در دنيا و آخرت ، همانطور كه شيعه با معتزله موافقت دارند در حسن و قبح عقلى ، و به قدرت بندگان و اختيارشان ، و آنكه از خداوند فعل قبيح صادر نمىگردد ، و آنكه افعال خداوند براساس عِلَل و أغراض و مصالح مىباشد .
و من كتاب « ياقوت » ابو إسحق ابراهيم بن نوبخت را كه از قدماء متكلّمين شيعهء اماميه است خواندم ، و ديدم گويا من دارم كتابى از اصول معتزله را مىخوانم مگر در مسائل معدودى ، « 2 » مثل فصل أخير آن كه در امامت است ، و مثل امامت على و امامت يازده نفر پس از وى .
و ليكن كدام يك از اين دو گروه از يكديگر اخذ نموده اند ؟ بعضى از شيعه چنان
هامش
( 1 ) « منهاج الكرامة » طبع سنگى عبد الرّحيم ص 75 و ص 76 .
( 2 ) در پاورقى آورده است : اين كتاب ، نسخهء خطّى و نادر است كه دوستم استاد : ابو عبد الله زنجانى به من هديه كرد .