مىدانند كه : معتزله از ايشان اخذ نمودهاند ، و معتقدند كه : واصِل بن عطاء رئيس معتزله در محضر امام جعفر صادق شاگردى نموده است . اما من ترجيح مىدهم كه : شيعه هستند كه تعاليمشان را از معتزله أخذ كردهاند . تتبّع و تفحّص از مبدأ نشو و نماى مذهب اعتزال ما را بدين مسأله رهبرى مىكند .
زيد بن على زعيم فرقهء شيعهء زيديّه كه شيعيان زيديّه به دو انتساب دارند شاگرد و اصل بوده است . و جعفر هم به عمويش زيد متّصل مىگردد .
ابو الفرج اصفهانى در « مقاتل الطالبيّين » گويد : رويّه و دأب جعفر بن محمد چنان بود كه براى زيد بن على در وقت سوار شدن بر مركب ، ركاب مىگرفت ، و چون بر فراز زين قرار مىگرفت : لباسهايش را منظّم و مرتّب مىنمود . « 1 » بنابراين اگر آنچه را كه شهرستانى و غيره از شاگردى زيد در برابر واصِل بيان كردهاند درست باشد ، چندان با عقل جور در نمىآيد كه واصِل شاگرد جعفر بوده باشد .
و بسيارى از معتزله بودهاند كه شيعى مذهب بودهاند . بنابراين ظاهر آن است كه از طريق ايشان اصول معتزله به شيعه راه يافته است . « 2 »
اين قضاوت احمد امين ، نادرست است و از جنبهء سركشى و عِناد با شيعه برخاسته است . جائى كه مورّخين گفتهاند : واصِل بن عطا در مدرس حضرت امام جعفر صادق عليه السّلام حاضر مىشد ، و از علوم وى بهرهمند مىگرديد ، سپس آن را رها كرد و براى خود مجلس مستقلّى تشكيل داد ، ديگر جاى اين توهّم بى مورد است .
خصوصاً با علم غزير ، و فكر واسع حضرت امام عليه السّلام ، كجا مىتواند حضرت زيد با علوم سرشارى كه داشت معلّم حضرت گردد ؟ غاية الامر چون اوّلًا سنّ زيد از حضرت امام جعفر بيشتر بود ، و ثانياً زيد عموى حضرت بود ، و عمو در منزلت و مكانت پدر است ، لهذا فَرْط احترام حضرت به او منافات با عظمت علم امام در
هامش
( 1 ) « مقاتل الطالبيّين » ص 93 .
( 2 ) « ضُحَى الإسْلام » ، ج 3 ص 267 و ص 268 .