أزل زنده بوده است و لا يزال زنده خواهد بود . او قادر است و عالِم و مُدْرِك . محتاج به اشياء نمىباشد تا به واسطهء آنها علم پيدا نمايد ، و تقديرات از اوست . و زنده مىكند . و اوست كه خلايق را خلق كرده است و آنها را امر كرده است و نهى نموده است . و پيش از آنكه آنان را خلق كند امرى و نهيى از جانب او نبوده است .
مُشَبِّهَه مىگويند : خداوند شبيه مخلوقات است ، و او را توصيف به أعضاء و جوارح مىنمايند . مىگويند : خداوند در أزل قبل از آنكه مخلوقى را بيافريند ، آمر و ناهى ( امر كننده و نهى كننده ) بوده است . او به واسطهء اين امر و نهى از چيزى استفاده نمىكرد ، و به غير خود نيز فائدهاى نمىرسانيد . و أيضاً در لا يزال پس از خراب عالم ، و پس از عالم حشر و نشر ، هميشه آمر و ناهى خواهد بود . اين امر و نهى دائمى مىباشد به دوام ذات او تعالى . « 1 »
و اين مقالهء در امر و نهى و دوام آن ، مقالهء أشاعره نيز مىباشد .
أشاعِره همچنين مىگويند : خداوند تعالى قادر ، عالم ، حَىّ ، إلى غير ذلك از صفات مىباشد به ذوات قديمه كه آن ذوات الله نمىباشند ، و غير الله نمىباشند و بعض الله نمىباشند . و اگر آن صفات به ذوات قديم نبودند ، خداوند قادر و عالم و حىّ نبود . « 2 »
هامش
( 1 ) در تعليقه آورده است : ابو منصور بغدادى در كتابش : « الفَرْق بين الفرق » ص 37 از طبع مصر گويد : مُشَبِّهَه دو گروه هستند : يك گروه ذات بارى تعالى را به ذات غير او تشبيه مىكنند ، و گروه ديگر صفات او را به صفات غير او . و هر يك از اين دو گروه به اقسام مختلفى متفرّق گرديدهاند . أقول : احمد بن حنبل و پيروانش از حنابله و غيرهم مثل ابو الحسن اشعرى و وهّابيّون در تشبيه با هر دو گروه موافقت دارند . رجوع كن به « الإبانة فى اصول الدِّيانة » از اشعرى و « ملل و نحل » ج 1 ص 92 و ص 93 و ص 103 و ص 108 و « تاريخ كامل » ج 6 ص 248 و « تفسير كشّاف » ج 1 ص 301 و « منهاج السّنّة » ج 2 ص 240 تا ص 278 و « الرّسائل الخمس مسمّاة به الهدية السّنيّة » ص 97 تا ص 99 و در رسالهء پنجم از آن ص 105 و « مجموعة الرّسائل » ج 1 ص 429 .
( 2 ) « المِلَل و النّحل » ج 1 ص 95 .